มหาราหุโลวาทสูตร

มหาราหุโลวาทสูตร เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงให้โอวาทแก่พระราหุล โดยทรงสอนให้พิจารณารูป (ไม่ว่าอดีต อนาคต ปัจจุบัน ภายใน ภายนอก หยาบ ละเอียด เลว ประณีต ไกล หรือใกล้) ทั้งปวงด้วยปัญญาอันชอบว่า "นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา" และพระพุทธองค์ทรงขยายความให้ครอบคลุมถึง ขันธ์ ๕ ทั้งหมด คือ รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ

พระพุทธองค์ทรงแสดงคำสอนอย่างละเอียด ซึ่งประกอบด้วย:

• การพิจารณาธาตุ ๕: คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม อากาศ โดยทรงอธิบายธาตุภายใน (ส่วนที่เป็นของตน) และธาตุภายนอก แล้วทรงสอนให้พิจารณาว่าทั้งหมดเป็นเพียงธาตุ ไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น ไม่ใช่ตัวตนของเรา เมื่อเห็นตามจริงเช่นนี้ จิตย่อมคลายความกำหนัดในธาตุนั้นๆ
• การเจริญภาวนาให้เสมอด้วยธาตุ: เปรียบเหมือนธาตุดิน น้ำ ไฟ ลม อากาศ ที่ไม่ว่าจะมีการเทของสะอาดหรือสกปรกลงไป ก็ไม่รู้สึกขยะแขยง รังเกียจ ในทำนองเดียวกัน การเจริญภาวนาเช่นนี้จะช่วยให้ผัสสะทั้งที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาไม่ครอบงำจิตได้
• การเจริญพรหมวิหาร ๔: คือ เมตตา (ละพยาบาท), กรุณา (ละวิหิงสา - ความเบียดเบียน), มุทิตา (ละอรัติ - ความไม่ยินดี), อุเบกขา (ละปฏิฆะ - ความขุ่นเคือง)
• การเจริญอสุภะ: เพื่อละราคะ (ความกำหนัด)
• การเจริญอนิจจสัญญา: เพื่อละอัสมิมานะ (ความถือตัวว่า "เราเป็น")

จากนั้น พระพุทธองค์ทรงแสดงวิธีเจริญอานาปานสติโดยละเอียด ๑๖ ขั้นตอน ตั้งแต่การกำหนดลมหายใจเข้าออกว่าหยาบหรือละเอียด การกำหนดรู้กายทั้งหมด ระงับกายสังขาร การกำหนดรู้ปีติสุข จิตสังขาร ระงับจิตสังขาร การกำหนดรู้จิต ยังจิตให้บันเทิง ตั้งจิตมั่น เปลื้องจิต ไปจนถึงการพิจารณาเห็นอนิจจัง (ความไม่เที่ยง) วิราคะ (ความคลายกำหนัด) นิโรธ (ความดับ) และปฏินิสสัคคะ (ความสละคืน)

พระพุทธเจ้าทรงสรุปว่า อานาปานสติที่เจริญและอบรมอย่างนี้ ย่อมมีผลมากมีอานิสงส์มาก แม้ลมหายใจครั้งสุดท้ายจะดับไป ก็ย่อมรู้แจ้ง ไม่ขาดสติ