ปฐวีธาตุสูตร

ปฐวีธาตุสูตร สังยุตตนิกาย SN 27.9 (หรือ ธาตุสูตร) กล่าวถึงธรรมชาติของธาตุทั้งหลาย และความสำคัญของการละความพอใจในธาตุเหล่านั้น เพื่อการหลุดพ้นจากกิเลส.

พระผู้มีพระภาคตรัสสอนภิกษุทั้งหลาย ณ กรุงสาวัตถีว่า ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน), อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ), เตโชธาตุ (ธาตุไฟ), วาโยธาตุ (ธาตุลม), อากาสธาตุ (ธาตุอากาศ), และวิญญาณธาตุ (ธาตุรู้) ล้วนไม่เที่ยง มีความแปรผัน และมีภาวะเป็นอย่างอื่นไป. คือไม่คงสภาพเดิม เป็นอนิจจัง ไม่ใช่ตัวตน.

พระองค์ทรงชี้ว่า ความพอใจรักใคร่ (ฉันทราคะ) ในธาตุทั้งหกนี้ นับเป็นเครื่องเศร้าหมองของจิต (อุปกิเลสของจิต). การยึดติดหรือมีความทะยานอยากในธาตุเหล่านี้เป็นเหตุให้จิตไม่บริสุทธิ์และไม่สามารถเห็นธรรมตามความเป็นจริงได้.

เมื่อภิกษุละทิ้งเครื่องเศร้าหมองของจิตเหล่านี้ได้แล้ว จิตย่อมน้อมไปเพื่อเนกขัมมะ (การออกบวช หรือการไม่ข้องแวะในกามคุณ). จิตที่ได้รับการอบรมด้วยเนกขัมมะเช่นนี้ ย่อมควรแก่การงาน คือมีความพร้อมที่จะยังธรรมที่ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่ง (อภิญญา) ให้สำเร็จ.

พระสูตรนี้ยังกล่าวถึงบุคคลผู้มีศรัทธาเชื่อมั่นในธรรมเหล่านี้อย่างไม่หวั่นไหวว่าเป็น "สัทธานุสารี" (ผู้แล่นไปตามศรัทธา) และจะตรัสรู้สัมโพธิในวันข้างหน้า. ส่วนผู้ที่มีความเข้าใจด้วยปัญญาเป็น "ธัมมานุสารี" (ผู้แล่นไปตามธรรม). และผู้ที่เห็นแจ้งด้วยตนเองเรียกว่า "พระโสดาบัน". โดยรวมแล้ว พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงการพิจารณาเห็นความไม่เที่ยงของธาตุทั้งปวง และการละความยึดมั่นถือมั่น เพื่อนำไปสู่ความหลุดพ้นของจิต.