พหุธาตุกสูตร

พหุธาตุกสูตร (มัชฌิมนิกาย MN 115) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวัน โดยเริ่มต้นด้วยการชี้ให้เห็นถึงความแตกต่างระหว่างคนพาลกับบัณฑิต พระองค์ตรัสว่า ภัย อุปัทวะ และอุปสรรคทั้งหลายทั้งปวงย่อมเกิดขึ้นแต่คนพาล ไม่ใช่เกิดขึ้นแต่บัณฑิต เหมือนไฟที่ลุกลามจากเรือนไม้อ้อสามารถเผาไหม้เรือนยอดที่โบกปูนอย่างดีได้ ฉะนั้นคนพาลจึงมีภัยและอุปสรรคเฉพาะหน้า ส่วนบัณฑิตนั้นไม่มี เพื่อให้เป็นผู้ปราศจากภัย ภิกษุทั้งหลายจึงควรศึกษาเพื่อเป็นผู้ฉลาด.

เมื่อพระอานนท์ทูลถามว่า ภิกษุควรได้รับการกล่าวขานว่าเป็นบัณฑิต ผู้มีปัญญาพิจารณา ด้วยเหตุเท่าไร พระพุทธองค์ตรัสตอบว่า เพราะเป็นผู้มีความชำนาญใน ๔ ประการ ดังนี้:

• ความฉลาดในธาตุ:
  • ธาตุ ๑๘ อย่าง: ได้แก่ ธาตุคือจักษุ รูป จักขุวิญญาณ; โสต เสียง โสตวิญญาณ; ฆานะ กลิ่น ฆานวิญญาณ; ชิวหา รส ชิวหาวิญญาณ; กาย โผฏฐัพพะ กายวิญญาณ; มโน ธรรมารมณ์ มโนวิญญาณ.
  • ธาตุ ๖ อย่าง (ทางกาย): ได้แก่ ดิน น้ำ ไฟ ลม อากาศ วิญญาณ.
  • ธาตุ ๖ อย่าง (ทางอารมณ์/จิต): ได้แก่ สุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส อุเบกขา อวิชชา.
  • ธาตุ ๖ อย่าง (ทางกุศล/อกุศล): ได้แก่ กาม เนกขัมมะ พยาบาท อพยาบาท ความเบียดเบียน อวิหิงสา (ความไม่เบียดเบียน).
  • ธาตุ ๓ อย่าง: ได้แก่ กาม รูป อรูป.
  • ธาตุ ๒ อย่าง: ได้แก่ สังขตธาตุ (สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง) และ อสังขตธาตุ (สิ่งที่ปัจจัยไม่ปรุงแต่ง).
• ความฉลาดในอายตนะ: คือ การรู้เห็นอายตนะภายใน ๖ (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) และอายตนะภายนอก ๖ (รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์).
• ความฉลาดในปฏิจจสมุปบาท: คือ การรู้ว่า "เมื่อสิ่งนี้มี สิ่งนี้จึงมี; เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น" และ "เมื่อสิ่งนี้ไม่มี สิ่งนี้จึงไม่มี; เพราะสิ่งนี้ดับ สิ่งนี้จึงดับ" โดยละเอียด ตั้งแต่อวิชชาเป็นปัจจัยให้เกิดสังขาร ไปจนถึง ชรา มรณะ และการดับไปของสิ่งเหล่านี้.
• ความฉลาดในฐานะและอฐานะ: คือ การรู้ว่าสิ่งใดเป็นไปได้และสิ่งใดเป็นไปไม่ได้ ทั้งสำหรับพระอริยบุคคลและปุถุชน เช่น เป็นไปไม่ได้ที่ผู้ถึงพร้อมด้วยทิฏฐิ (พระอริยบุคคล) จะถือสังขารว่าเป็นของเที่ยง หรือเป็นสุข หรือเป็นอัตตา แต่ปุถุชนย่อมถือได้.

ด้วยเหตุผลเหล่านี้ ภิกษุผู้รู้เห็นธรรมตามความเป็นจริงในธาตุ อายตนะ ปฏิจจสมุปบาท และฐานะอฐานะ จึงจะสมควรเรียกว่าเป็นผู้ เป็นบัณฑิต มีปัญญาเครื่องไตร่ตรอง อันจะนำไปสู่ความพ้นทุกข์.