เวขณสสูตร

เวขณสสูตร (มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ซึ่งกล่าวถึงการสนทนาระหว่างพระพุทธเจ้ากับปริพาชกนามว่า เวขณสะ (หรือกัจจานะตามโคตร) ที่เข้ามาเฝ้าพระองค์. เวขณสปริพาชกได้เปล่งอุทานว่า "นี้เป็นวรรณอย่างยิ่ง" ซ้ำกัน แต่เมื่อพระพุทธเจ้าตรัสถามว่า "วรรณอย่างยิ่งนั้นคืออะไร?" เวขณสปริพาชกกลับไม่สามารถชี้แจงให้ชัดเจนได้ว่าวรรณอย่างยิ่งที่เขากล่าวถึงนั้นคืออะไร.

พระพุทธองค์จึงทรงยกอุปมาเปรียบเหมือนชายคนหนึ่งปรารถนาหญิงงามในชนบทแต่ไม่เคยเห็นหน้า ไม่รู้จักชื่อ ตระกูล หรือแม้แต่รูปร่างลักษณะที่แท้จริง ทำให้คำกล่าวของชายผู้นั้นเป็นเพียงคำกล่าวที่เลื่อนลอย ไม่มีแก่นสาร. จากนั้น พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงลำดับแห่งความงามและรัศมีที่ประณีตยิ่งขึ้นไปเรื่อยๆ ตั้งแต่แก้วไพฑูรย์ หิ่งห้อย ประทีปน้ำมัน กองไฟ ดาวพระศุกร์ ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์ ซึ่งแต่ละอย่างล้วนมีความงามและรัศมีที่เหนือกว่าอย่างก่อนหน้า.

แต่ถึงกระนั้น พระพุทธเจ้าก็ยังไม่ทรงกล่าวว่าสิ่งเหล่านั้นเป็น "วรรณอย่างยิ่ง" เพราะความงามที่แท้จริงและสูงสุดนั้นอยู่เหนือกว่าความงามทางกายและอารมณ์ที่เกิดจากกามคุณ 5 ซึ่งได้แก่ รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ. พระองค์ทรงชี้ว่า "กามสุข" คือความสุขที่เกิดจากกามคุณ 5 แต่เหนือกว่ากามสุขนั้นคือ "สุขอันเป็นที่สุดของกาม" ซึ่งหมายถึงพระนิพพาน. มีเพียงพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะแล้วเท่านั้นที่จะสามารถหยั่งรู้และเข้าถึงความสุขอันเป็นที่สุดนี้ได้.

ในตอนแรก เวขณสปริพาชกไม่พอใจและตำหนิพระพุทธเจ้า แต่เมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาที่ลึกซึ้งถึงโทษของกามสุขและการหลุดพ้นจากการยึดมั่นถือมั่นด้วยอวิชชา เวขณสะก็เกิดความเลื่อมใส ทราบว่าความเห็นของตนผิดพลาดไป จึงได้ประกาศตนเป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต.