โฆฏมุขสูตร

โฆฏมุขสูตร (MN 94) เป็นพระสูตรที่อยู่ในมัชฌิมนิกายแห่งพระไตรปิฎก บันทึกการสนทนาระหว่างท่านพระอุเทน ซึ่งจำพรรษาอยู่ที่เขมิยอัมพวัน ใกล้กรุงพาราณสี กับพราหมณ์นามว่า โฆฏมุขะ ซึ่งเดินทางมายังเมืองพาราณสีด้วยกิจบางอย่าง โฆฏมุขพราหมณ์ได้แสดงความเห็นว่า การบรรพชาหรือชีวิตสมณะนั้น ไม่เป็นการดำเนินชีวิตที่ถูกต้องตามธรรม หรือกล่าวว่าไม่เคยพบเห็นสมณะที่ปฏิบัติถูกต้องเลย

ท่านพระอุเทนจึงได้อธิบายถึงบุคคล ๔ ประเภทที่ปรากฏอยู่ในโลกนี้ อันได้แก่: บุคคลที่ทำตนให้เดือดร้อน (เช่น การบำเพ็ญตบะทรมานตนอย่างรุนแรง เช่น เปลือยกาย เลียมือ ปฏิเสธอาหาร); บุคคลที่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน (เช่น กษัตริย์หรือพราหมณ์ผู้สั่งให้ฆ่าสัตว์เพื่อบูชายัญ หรือบังคับให้ทาสทำงานด้วยความกลัว); บุคคลที่ทำทั้งตนเองและผู้อื่นให้เดือดร้อน (ผสมผสานทั้งสองประเภทข้างต้น); และบุคคลที่ไม่ทำตนเองและผู้อื่นให้เดือดร้อนเลย บุคคลประเภทสุดท้ายนี้คือผู้ที่ดำเนินชีวิตโดยปราศจากความอยาก ผู้สงบเย็น ดับกิเลสแล้ว และประสบความสุขอันเกิดจากการบรรลุคุณธรรม พวกเขาละทิ้งความปรารถนาทางโลกและกิเลสทั้งปวง ดำเนินชีวิตแบบไร้เรือนร่าง ปราศจากการเบียดเบียนตนเองและผู้อื่น

หลังจากได้ฟังธรรมนี้แล้ว โฆฏมุขพราหมณ์เกิดความเลื่อมใสในบุคคลประเภทที่สี่ โดยยอมรับว่าเป็นสมณะผู้บริสุทธิ์และชอบธรรมอย่างแท้จริง เขาจึงประกาศตนเป็นอุบาสก ขอถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะตลอดชีวิต และได้ถวายส่วนหนึ่งของเบี้ยหวัดที่ได้รับจากพระราชาแด่ท่านพระอุเทน โฆฏมุขสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงความสำคัญของการแสวงหาการชี้นำทางจิตวิญญาณและการเปลี่ยนแปลงตนเองสู่การรู้แจ้ง โดยชี้ว่าคุณธรรมภายในและการละกิเลสต่างหากคือแก่นแท้ของการเป็นผู้ประเสริฐ มิใช่สถานะทางสังคมหรือพิธีกรรมภายนอก