พยากรณสูตร

ใน พยากรณสูตร (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเกี่ยวกับการประกาศหรือการพยากรณ์ความเป็นผู้อรรถธรรม หรือการอ้างตนว่าได้บรรลุธรรมอันยิ่งใหญ่ ซึ่งพระองค์ทรงจำแนกเหตุจูงใจและสภาวะของผู้ที่ประกาศตนว่าบรรลุธรรมไว้ 5 ประการ เพื่อให้พุทธบริษัทได้ใช้สติและปัญญาในการพิจารณาบุคคล ดังนี้:

• ความเขลาและหลงงมงาย: เป็นการประกาศด้วยความไม่รู้จริง หรือความโง่เขลาเบาปัญญา
• ความปรารถนาลามก: เป็นการประกาศด้วยกิเลสที่ครอบงำ ต้องการลาภสักการะหรือการยกย่องจากผู้อื่น
• ความวิปลาสทางจิต: เป็นการประกาศเนื่องจากสภาวะจิตใจไม่ปกติ หรือมีความผิดปกติทางจิต
• การสำคัญผิดตน: เป็นการประกาศด้วยความเข้าใจผิดว่าตนบรรลุธรรม ทั้งที่ความจริงยังไม่ได้บรรลุ (อุปาทานในความสำคัญตน)
• การพยากรณ์โดยชอบ: เป็นการประกาศด้วยความรู้จริง ตามความเป็นจริง และปราศจากกิเลสอันเป็นเหตุให้คลาดเคลื่อน

ใจความสำคัญและคำสอนหลัก: พระสูตรนี้มุ่งเน้นให้เห็นถึงความระมัดระวังในการเชื่อถือบุคคลที่อ้างตนว่าบรรลุธรรม โดยชี้ให้เห็นว่าการประกาศตนนั้นมีทั้งที่เป็นจริงและไม่เป็นจริง ซึ่งความไม่เป็นจริงมักมีรากฐานมาจากกิเลส ได้แก่ ความเขลา ความอยาก ความฟุ้งซ่าน หรือความหลงผิดในตนเอง ดังนั้น พุทธศาสนิกชนจึงควรใช้โยนิโสมนสิการ ในการพิจารณาตรวจสอบเหตุผลและพฤติกรรมของผู้กล่าวอ้าง ไม่ด่วนสรุปหรือหลงเชื่อโดยขาดการไตร่ตรอง เพราะการหลงเชื่อผู้อ้างตนผิดๆ อาจนำไปสู่ความเสื่อมทางปัญญาและหลงทางจากแนวทางปฏิบัติที่ถูกต้องได้