ทุติยสมยวิมุตตสูตร

ทุติยสมยวิมุตตสูตร (พระสูตรว่าด้วยผู้หลุดพ้นชั่วคราวฉบับที่ 2) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ ป่าติกัณฑกี เพื่อชี้ให้เห็นถึงปัจจัยที่ส่งผลต่อความเจริญและความเสื่อมของผู้ที่บรรลุธรรมในระดับ "สมยวิมุตติ" หรือผู้ที่มีจิตหลุดพ้นจากกิเลสเป็นครั้งคราว (ผู้บรรลุโลกียฌาน) ซึ่งหากไม่ประมาทในการดำเนินชีวิต ย่อมมีโอกาสก้าวหน้าไปสู่ความหลุดพ้นที่ถาวรได้

พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบปัจจัยที่เป็นอุปสรรคและปัจจัยที่เกื้อกูลต่อการรักษาภาวะความหลุดพ้นให้คงอยู่ โดยจำแนกออกเป็น 5 ประการ ดังนี้:

• ปัจจัยที่ทำให้เกิดความเสื่อม (อุปสรรค): การยินดีในงาน (การคลุกคลีด้วยภารกิจทางโลก), การยินดีในคำพูด (การพูดคุยไร้สาระ), การยินดีในการนอน (ความเกียจคร้าน), การไม่สำรวมในอินทรีย์ทั้งหก และการรับประทานอาหารเกินพอดี
• ปัจจัยที่ทำให้ไม่เกิดความเสื่อม (ความเจริญ): การไม่ยินดีในงาน, การไม่ยินดีในคำพูด, การไม่ยินดีในการนอน, การรู้จักสำรวมในอินทรีย์ และการรู้จักประมาณในการรับประทานอาหาร

บทสรุปของพระสูตรนี้ คือการเน้นย้ำเรื่อง "การครองตน" ของนักบวชหรือผู้ปฏิบัติธรรม แม้จะได้รับรสแห่งความหลุดพ้นแล้ว แต่หากขาดความสำรวมและปล่อยตัวไปตามความเพลิดเพลินทางกายภาพ ย่อมทำให้คุณธรรมที่ได้บรรลุนั้นถดถอยลงได้ การรักษาใจให้ตั้งมั่นด้วยการตัดวงจรของความฟุ้งซ่านและการรู้จักพอดีในปัจจัยพื้นฐาน จึงเป็นเกราะป้องกันสำคัญที่ช่วยประคับประคองจิตใจให้มั่นคงและรักษาความบริสุทธิ์ของภาวะที่หลุดพ้นไว้ได้ต่อไป