นิทานสูตร

พระสูตรนี้ (อังคุตตรนิกาย 6.39) แสดงหลักธรรมเรื่อง "ต้นเหตุของการกระทำ" ซึ่งแบ่งออกเป็น 2 กลุ่มใหญ่ คือกลุ่มที่เป็นอกุศลมูลและกุศลมูล โดยพระพุทธองค์ทรงย้ำว่าเจตนาที่เป็นที่มาของการกระทำนั้น ย่อมส่งผลโดยตรงต่อภพภูมิที่ไปเกิด

ต้นเหตุที่ทำให้เกิดผลลัพธ์ต่างกันมีดังนี้:

• กลุ่มอกุศลมูล (เหตุแห่งความเสื่อม): ได้แก่ โลภะ (ความอยากได้) โทสะ (ความโกรธ) และโมหะ (ความหลง) ซึ่งเป็นที่มาของการกระทำที่ชั่วร้าย ความโลภนำไปสู่ความโลภที่เพิ่มขึ้น ความโกรธนำไปสู่ความโกรธที่มากขึ้น และความหลงนำไปสู่ความมืดบอด การกระทำที่เกิดจากเหตุเหล่านี้ไม่สามารถนำไปสู่สุคติได้ แต่จะเป็นปัจจัยให้ไปเกิดใน นรก กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย หรืออบายภูมิทั้งหลาย
• กลุ่มกุศลมูล (เหตุแห่งความเจริญ): ได้แก่ อโลภะ (ความไม่อยากได้/ความพอใจ) อโทสะ (ความรัก/ความเมตตา) และอโมหะ (ความเข้าใจ/ปัญญา) ซึ่งเป็นที่มาของการกระทำที่ดีงาม ความพอใจนำไปสู่ความพอใจ ความเมตตานำไปสู่ความเมตตา และความเข้าใจนำไปสู่ความเข้าใจที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น การกระทำที่เกิดจากเหตุเหล่านี้ย่อมไม่นำไปสู่อบายภูมิ แต่เป็นเหตุให้เข้าถึง สุคติโลกสวรรค์ หรือการเกิดเป็นมนุษย์ที่เจริญด้วยกุศลธรรม

บทสรุปสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า "สภาพจิตใจ" คือรากฐานสำคัญของการกระทำ หากเริ่มต้นด้วยจิตที่มัวหมอง ผลลัพธ์ย่อมเป็นความทุกข์และการตกต่ำลงสู่ภพภูมิที่ทุคติ แต่หากเริ่มต้นด้วยจิตที่ประกอบด้วยความพอใจ ความเมตตา และความเข้าใจที่ถูกต้อง ย่อมเป็นเหตุให้ได้รับผลลัพธ์ที่เป็นความสุขและหนทางอันประเสริฐ การเลือกแหล่งที่มาของเจตนาจึงเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในการดำเนินชีวิตเพื่อความสุขของตนเองและผู้อื่น