สัมพาธสูตร

สัมพาธสูตร (อังคุตตรนิกาย นวกนิบาต) เป็นพระสูตรที่พระอานนท์เถระอธิบายคำกล่าวของเทพบุตรปัญจาลจัณฑะ เรื่อง “ช่องว่างในที่คับแคบ” โดยพระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบสภาวะของจิตที่ติดอยู่ในกามคุณว่าเป็นความคับแคบ และทรงชี้ทางออกผ่านการปฏิบัติสมถกัมมัฏฐานจนถึงนิโรธสมาบัติ

พระอานนท์อธิบายว่า “ความคับแคบ” หมายถึง กามคุณ 5 (รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส ที่น่าปรารถนา) ซึ่งเป็นเครื่องผูกมัดสัตว์โลกไว้ ส่วน “ช่องว่าง” หรือทางออกนั้น แบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ ดังนี้:

• ช่องว่างโดยอนุโลม (Qualified sense): คือการเข้าถึง ฌานสมาบัติ ต่างๆ ตั้งแต่ฌานที่ 1 จนถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ แม้จะหลุดพ้นจากกามได้ แต่ยังถือว่ามีความคับแคบหลงเหลืออยู่ เพราะยังติดอยู่ในองค์ประกอบของฌานนั้นๆ เช่น วิตก วิจาร ปิติ สุข หรือแม้แต่สัญญาในฌานระดับสูงๆ ที่ยังไม่ดับสนิท
• ช่องว่างโดยเด็ดขาด (Definitive sense): คือการเข้าถึง สัญญาเวทยิตนิโรธ (การดับสัญญาและเวทนา) ซึ่งเป็นการพ้นจากความคับแคบอย่างสมบูรณ์ เมื่อประกอบกับการใช้ ปัญญา พิจารณาจนอาสวะกิเลสสิ้นไป

ใจความสำคัญ: พระสูตรนี้สอนให้เห็นว่า แม้การปฏิบัติสมาธิจะช่วยให้จิตหลุดพ้นจากกามคุณที่เป็นความคับแคบทางโลกได้ แต่หากยังยึดติดอยู่ในสภาวะธรรมหรือฌานสมาบัติ ก็ยังคงมีความคับแคบในระดับที่ละเอียดกว่าเดิมอยู่ดี ทางออกที่แท้จริงและสิ้นสุดความคับแคบทุกประการ คือการดับกิเลสด้วยปัญญาอันเห็นแจ้งในสภาวะที่ไม่มีเครื่องผูกมัดหลงเหลืออยู่เลย