สมาธิสูตร

สมาธิสูตร (AN 10.6) เป็นพระสูตรที่พระอานนท์ได้ทูลถามพระพุทธเจ้าเกี่ยวกับสภาวะแห่งสมาธิระดับสูงที่พิเศษ ซึ่งเป็นการเข้าถึงสภาวะที่จิตวางจากการรับรู้ในรูปแบบต่างๆ ทั้งรูปธรรมและนามธรรม แต่ยังคงมีความรู้สึกตัวหรือการรับรู้อยู่ โดยพระพุทธองค์ทรงยืนยันว่าสภาวะเช่นนี้สามารถเกิดขึ้นได้จริง

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการอธิบายสภาวะจิตที่ก้าวพ้นจากการยึดติดในบัญญัติและสัญญาทางโลกและทางธรรม ดังนี้:

• การละการรับรู้ในสิ่งปรุงแต่ง: จิตไม่รับรู้ในธาตุทั้งสี่ (ดิน น้ำ ไฟ ลม) ไม่รับรู้ในอรูปฌานทั้งสี่ (อากาสานัญจายตนะ ถึง เนวสัญญานาสัญญายตนะ) และไม่รับรู้ในโลกนี้หรือโลกหน้า กล่าวคือจิตไม่เข้าไปยึดถือในความเป็นตัวตนหรือวัตถุใดๆ
• ความประณีตของสมาธิ: แม้จะว่างจากการรับรู้วัตถุหรือโลกธาตุเหล่านั้น แต่ผู้ปฏิบัติยังคงมีการรับรู้อยู่ นั่นคือการรับรู้ใน "ความสงบและความประณีต"
• นิพพานเป็นอารมณ์: สภาวะที่จิตรับรู้นั้น คือการพิจารณาเห็นว่า "ความระงับสังขารทั้งปวง" การสละคืนอุปธิทั้งปวง การสิ้นไปแห่งตัณหา วิราคะ และนิพพาน เป็นสิ่งที่เป็นสุขและประณีตที่สุด

สรุปได้ว่า พระสูตรนี้สอนถึงสมาธิขั้นสูงที่มุ่งตรงสู่ "นิพพาน" โดยการใช้สภาวะที่จิตหยุดนิ่งจากการปรุงแต่งภายนอกทั้งหมด แล้วหันมาเพ่งพินิจในความดับไปแห่งสังขาร จิตในขณะนั้นจึงไม่ใช่จิตที่มืดบอด แต่เป็นจิตที่ตื่นรู้และจดจ่ออยู่กับความดับเย็นแห่งทุกข์ ซึ่งถือเป็นเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนา