ตัณหาสูตร

พระสูตรนี้แสดงถึงกระบวนการของเหตุและปัจจัยที่ส่งผลต่อกันเป็นทอดๆ เปรียบเสมือนน้ำฝนที่ไหลจากยอดเขาลงสู่ห้วงน้ำต่างๆ จนเต็มมหาสมุทร โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกออกเป็น 2 กระแส คือ กระแสแห่งความหลงผิดที่นำไปสู่ตัณหา (ความทะยานอยาก) และกระแสแห่งปัญญาที่นำไปสู่วิมุตติ (ความหลุดพ้น) โดยทุกสิ่งล้วนมี "อาหาร" หรือปัจจัยสนับสนุนให้เกิดขึ้นทั้งสิ้น ไม่ได้เกิดขึ้นลอยๆ

กระแสแห่งการสะสมกิเลสมีลำดับดังนี้:

• คบหาสัตบุรุษ/อสัตบุรุษ: จุดเริ่มต้นของการรับอิทธิพลทางความคิด
• การฟังธรรม: ฟังธรรมที่ผิดหรือถูก
• ศรัทธา/ขาดศรัทธา: ความเชื่อมั่นในสิ่งที่ได้รับฟัง
• การทำในใจโดยแยบคาย/ไม่แยบคาย: การเลือกรับรู้และคิดวิเคราะห์
• สติสัมปชัญญะ/ขาดสติสัมปชัญญะ: ความตื่นรู้หรือความประมาท
• สำรวมอินทรีย์/ไม่สำรวมอินทรีย์: การระวังการรับรู้ผ่านตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ
• สุจริต/ทุจริต: การกระทำทางกาย วาจา ใจ
• โพชฌงค์/นิวรณ์: องค์ประกอบแห่งการตรัสรู้ หรือสิ่งปิดกั้นจิตใจ
• วิชชาวิมุตติ/อวิชชาและตัณหา: ผลลัพธ์สุดท้ายคือความหลุดพ้น หรือความมืดบอดที่นำไปสู่ตัณหา

พระธรรมเทศนานี้เน้นย้ำว่า การปฏิบัติธรรมไม่ใช่เรื่องบังเอิญ แต่เป็นผลจากการเลือกคบหาคนดี การหมั่นฟังธรรม การมีศรัทธา และการฝึกฝนสติสัมปชัญญะอย่างต่อเนื่อง หากปัจจัยเบื้องต้นเหล่านี้มีความบริบูรณ์ ย่อมส่งผลให้กุศลธรรมระดับสูงคือโพชฌงค์ 7 เจริญขึ้น จนนำไปสู่ความรู้แจ้งและความหลุดพ้นจากตัณหาในที่สุด ในทางกลับกัน หากขาดการเลือกคบคนและขาดการคิดที่แยบคาย ย่อมเป็นปัจจัยสนับสนุนให้อวิชชาและตัณหาพอกพูนขึ้นเหมือนสายน้ำที่ไหลรวมกันจนเต็มมหาสมุทร