อนัตถปุจฉกพราหมณวัตถุ

เรื่องอนัตถปุจฉกพราหมณ์ เป็นพระสูตรจากขุททกนิกาย พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย ที่แสดงถึงการสนทนาระหว่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้าและพราหมณ์ผู้ต้องการทดสอบความรู้เกี่ยวกับสิ่งที่เป็นประโยชน์และสิ่งมิใช่ประโยชน์ ซึ่งนำไปสู่การแสดงธรรมอันลึกซึ้งเกี่ยวกับการเอาชนะตนเอง

ใจความสำคัญของเรื่องเริ่มต้นเมื่อพราหมณ์ผู้สงสัยได้ทูลถามพระพุทธองค์ถึงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ พระองค์ทรงตรัสตอบโดยระบุถึงกรรมชั่วหรือหนทางแห่งความเสื่อม 6 ประการ ได้แก่:

• การนอนตื่นสาย
• ความเกียจคร้าน
• ความดุร้าย
• การผัดวันประกันพรุ่ง
• การเดินทางไกลของคนคนเดียว
• การเข้าไปเสพภรรยาของผู้อื่น

เมื่อพราหมณ์ยอมรับในปัญญาของพระศาสดา พระองค์ได้ทรงสอบถามถึงการดำรงชีวิตของพราหมณ์ ซึ่งประกอบอาชีพเล่นสกา (การพนัน) และมีการแพ้ชนะสลับกันไป พระพุทธองค์จึงทรงแสดงธรรมเทศนาว่า "การชนะตนนั่นแล เป็นการชนะที่ประเสริฐที่สุด" เพราะการชนะผู้อื่นในการเล่นพนันหรือสงครามนั้นยังไม่ใช่ความชนะที่แท้จริงและอาจกลับมาพ่ายแพ้ได้อีก

คำสอนหลักของพระสูตรนี้เน้นย้ำว่า บุรุษใดที่ฝึกตนและประพฤติสำรวมทางกาย วาจา ใจ เป็นนิตย์จนละกิเลสได้แล้ว ความชนะกิเลสของผู้นั้นย่อมมั่นคงถาวร จนแม้แต่เทวดา คนธรรพ์ มาร หรือพรหม ก็ไม่อาจทำให้กลับพ่ายแพ้ได้อีก ในตอนท้ายแห่งพระธรรมเทศนา ชนเป็นอันมากได้บรรลุอริยผลทั้งหลาย มีโสดาปัตติผลเป็นต้น