วินิจฉยมหามัตตวัตถุ

วินิจฉยมหามัตตวัตถุ (ธัมมปทัฏฐกถา ภาค 7) เป็นเรื่องราวที่แสดงถึงความสำคัญของ “การตัดสินด้วยความเป็นธรรม” โดยมีเนื้อหาเกี่ยวข้องกับพระธรรมบทคาถาที่ 256 และ 257 ซึ่งพระพุทธเจ้าตรัสแสดงแก่ภิกษุทั้งหลาย ณ พระเชตวันมหาวิหาร เรื่องราวเริ่มต้นจากกลุ่มวินิจฉัยกถา (ผู้พิพากษา) ในสมัยนั้นที่ตัดสินคดีความด้วยความลำเอียงและรับสินบน ทำให้ผู้บริสุทธิ์ต้องเดือดร้อน ในขณะที่ผู้กระทำผิดกลับรอดพ้นความผิด พระพุทธองค์จึงทรงตำหนิพฤติกรรมดังกล่าวและทรงแสดงธรรมเพื่อวางบรรทัดฐานสำหรับผู้ทำหน้าที่ตัดสินความให้ตั้งอยู่ในความยุติธรรม

หลักธรรมสำคัญจากพระสูตรนี้ สามารถสรุปประเด็นหลักในการปฏิบัติตนของผู้มีหน้าที่วินิจฉัยความได้ดังนี้:

• ความตั้งมั่นในธรรม: ผู้ที่ตัดสินความโดยพละการ หรือตัดสินด้วยความลำเอียง ไม่ชื่อว่าเป็น "ผู้ตั้งอยู่ในธรรม" (ธัมมัฏฐะ)
• ความรอบคอบและยุติธรรม: ผู้ที่เป็นบัณฑิตต้องพิจารณาทั้งเหตุและผลอย่างละเอียดถี่ถ้วน ตัดสินคดีความด้วยความเที่ยงธรรม ไม่หวั่นไหวไปตามอคติ
• การรักษาธรรม: ผู้ที่ชื่อว่าเป็น "ผู้คุ้มครองธรรม" คือผู้ที่วินิจฉัยคดีความโดยปราศจากโทษ กล่าวคือ ไม่เร่งรีบตัดสินโดยไม่ไตร่ตรอง และมีความซื่อสัตย์สุจริต
• ผลของการกระทำ: ผู้ที่ละเว้นจากความชั่วและตั้งมั่นในความยุติธรรม ย่อมเป็นผู้ที่ดำเนินไปตามทางที่ถูกต้อง มีปัญญาเป็นเครื่องนำทาง และเป็นที่ยกย่องของบัณฑิตทั้งหลาย

โดยสรุป พระพุทธองค์ทรงสอนว่า "ผู้ตัดสินคดีความ" ไม่ควรใช้อำนาจตามอำเภอใจ แต่ต้องทำหน้าที่ด้วยความสุขุมคัมภีรภาพ ปราศจากอคติ 4 คือ ฉันทาคติ (ลำเอียงเพราะรัก) โทสาคติ (ลำเอียงเพราะชัง) โมหาคติ (ลำเอียงเพราะหลง) และภยาคติ (ลำเอียงเพราะกลัว) การเป็นผู้รักษาธรรมโดยตั้งอยู่ในความยุติธรรมนั้น เปรียบเสมือนการรักษาหลักความถูกต้องของสังคม ซึ่งจะนำมาซึ่งความสงบสุขและความเป็นธรรมในหมู่มนุษย์ตามหลักพุทธศาสนาอย่างแท้จริง