อัตตทันตวัตถุ

อัตตทันตวัตถุ (เรื่องการฝึกตน) ปรากฏในพระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ธรรมบท พระคาถาที่ 320-322 พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงธรรมเพื่อสอนให้พุทธบริษัทเห็นความสำคัญของการฝึกฝนตนเองเพื่อก้าวข้ามผ่านอุปสรรคและภัยพิบัติทั้งปวง โดยเปรียบเทียบการอดทนต่อคำติฉินนินทาเหมือนช้างที่อดทนต่อลูกศรท่ามกลางสมรภูมิ

สาระสำคัญของพระธรรมเทศนานี้ สามารถสรุปหมวดหมู่การปฏิบัติได้ดังนี้:

• ความอดทนต่อถ้อยคำ: ผู้ที่ฝึกตนดีแล้วย่อมยอมรับคำล่วงเกินจากผู้อื่นได้ดุจช้างที่อดทนต่อลูกศรจากหน้าไม้ในสงคราม เพราะคนส่วนใหญ่ในโลกมักเป็นผู้ทุศีล การรักษาใจให้มั่นคงท่ามกลางคำวิจารณ์จึงเป็นคุณธรรมของผู้มีปัญญา
• ความประเสริฐของการฝึกตน: สัตว์พาหนะที่ฝึกแล้วย่อมนำไปสู่ที่ที่ควรไป การฝึกฝนตนเองด้วยศีล สมาธิ และปัญญา จึงเป็นพาหนะอันประเสริฐที่นำพาบุคคลไปสู่ความสงบเย็นและพ้นจากทุกข์
• การมุ่งสู่ความพ้นทุกข์: บุคคลที่ฝึกตนดีแล้วย่อมมีความสำรวมระวัง ย่อมไม่ทำบาปกรรมทางกาย วาจา และใจ ทำให้เข้าถึงฐานะอันประเสริฐ คือการเป็นผู้ฝึกตนดีแล้วย่อมเข้าถึงวิมุตติความหลุดพ้น

บทสรุปของพระสูตรนี้เน้นย้ำให้เห็นว่า "การฝึกตนเป็นเรื่องยากแต่จำเป็น" สำหรับผู้ที่ต้องการความเจริญทางธรรม เพราะมนุษย์ที่ผ่านการฝึกฝนตนเองอย่างดีแล้วเท่านั้นที่จะสามารถระงับความโกรธ การเบียดเบียน และกิเลสทั้งปวงได้ เปรียบเสมือนพาหนะที่ได้รับการฝึกจนเชี่ยวชาญ ย่อมนำพาเจ้าของไปสู่จุดหมายที่ปลอดภัยและสงบสุขอย่างแท้จริง การฝึกตนจึงถือเป็นชัยชนะที่ยิ่งใหญ่ที่สุด เพราะเป็นการเอาชนะกิเลสภายในใจตนเองนั่นเอง