กปิลมัจฉวัตถุ

กปิลมัจฉวัตถุ เป็นเรื่องในอรรถกถาธรรมบทตามฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย พระศาสดาทรงแสดงธรรมโดยอาศัยเหตุการณ์ของบุคคลตามหัวเรื่อง เพื่อให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างความประพฤติ สภาพใจ และผลที่เกิดขึ้นจากการกระทำ

กปิละทะนงตนเพราะมีความรู้ กล่าวดูหมิ่นและด่าพระอริยบุคคล ภายหลังเกิดเป็นปลามีผิวดุจทองแต่ปากเหม็น เรื่องนี้แสดงผลของวาจาชั่วที่เกิดจากความถือตัว พระธรรมเทศนาจึงเชื่อมเหตุเฉพาะหน้าเข้ากับหลักสำหรับฝึกใจ ทำให้ผู้ฟังเห็นทั้งเหตุแห่งความประมาทและแนวทางลดกิเลสที่สัมพันธ์กับเรื่องนั้น

สาระของพระธรรมเทศนามุ่งให้เห็นว่า ความรู้ที่ประกอบด้วยมานะและวาจาหยาบทำให้ตัณหาเจริญ ผู้ปฏิบัติต้องขุดรากตัณหาเพื่อไม่ให้ความโศกครอบงำซ้ำ การเข้าใจหลักนี้ต้องประกอบกับการตรวจดูเจตนาและการลงมือฝึกตน จึงจะเกิดประโยชน์แก่ชีวิตและการปฏิบัติธรรม

• เหตุการณ์สำคัญ: กปิละทะนงตนเพราะมีความรู้ กล่าวดูหมิ่นและด่าพระอริยบุคคล ภายหลังเกิดเป็นปลามีผิวดุจทองแต่ปากเหม็น เรื่องนี้แสดงผลของวาจาชั่วที่เกิดจากความถือตัว
• หลักธรรม: ความรู้ที่ประกอบด้วยมานะและวาจาหยาบทำให้ตัณหาเจริญ ผู้ปฏิบัติต้องขุดรากตัณหาเพื่อไม่ให้ความโศกครอบงำซ้ำ
• แนวทางปฏิบัติ: ควรใช้เหตุการณ์นี้เป็นเครื่องเตือนสติ สำรวมกาย วาจา และใจ พิจารณาเหตุผลก่อนเชื่อหรือตัดสิน และเลือกการกระทำที่ช่วยลดกิเลสมากกว่าส่งเสริมความยึดมั่น

บทสรุปสำคัญ: เรื่องนี้แสดงว่าคุณค่าของธรรมอยู่ที่การเปลี่ยนความเห็นและความประพฤติให้ถูกต้อง เมื่อเห็นเหตุแห่งทุกข์แล้ว ผู้ปฏิบัติควรละเหตุนั้นด้วยสติ ปัญญา และความไม่ประมาท เพื่อให้ใจค่อย ๆ คลายจากเครื่องผูกและดำเนินไปในทางแห่งความสงบ