นทีโสตสูตร

พระสูตรนี้เปรียบเทียบชีวิตของผู้ที่ตกอยู่ในกระแสแห่งตัณหาเสมือนคนที่ถูกกระแสน้ำที่ดูสวยงามน่ารื่นรมย์พัดพาไป โดยพระพุทธองค์ทรงอุปมาบุคคลที่มีดวงตาเห็นธรรมว่าคือพระองค์ผู้ทรงเตือนให้ผู้ที่หลงทางทราบว่า กระแสน้ำนั้นนำไปสู่ปลายทางที่เต็มไปด้วยอันตราย ทั้งคลื่นยักษ์ วังน้ำวน และสัตว์ร้าย ซึ่งนำไปสู่ความทุกข์ทรมานหรือความตาย หากบุคคลนั้นต้องการรอดพ้น ก็ต้องใช้ความเพียรพยายามว่ายทวนกระแสน้ำเพื่อกลับเข้าสู่ฝั่งแห่งความปลอดภัย

พระพุทธองค์ทรงถอดรหัสอุปมาในพระสูตรนี้ไว้ดังนี้:

• กระแสน้ำ: คือตัณหา (ความทะยานอยาก)
• ความน่ารื่นรมย์: คืออายตนะภายในทั้ง 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ)
• วังน้ำวนและสัตว์ร้าย: คือกิเลสและเครื่องผูกมัดทางเพศหรือรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส
• การว่ายทวนกระแส: คือการออกบวชหรือการแสวงหาธรรม
• การพายด้วยมือและเท้า: คือการปรารภความเพียร
• ผู้มีจักษุ: คือพระตถาคตผู้ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง

บทสรุปของพระสูตรเน้นย้ำถึงการละทิ้งความสุขทางโลกที่แฝงด้วยความทุกข์ เพื่อมุ่งสู่อริยสัจธรรมและการหลุดพ้น ผู้ที่ตั้งใจปฏิบัติธรรมจนจบสิ้นกระบวนการ จะได้รับการยกย่องว่าเป็น "ผู้ถึงฝั่ง" หรือ "ผู้ล่วงพ้น" ซึ่งหมายถึงผู้ที่ทำลายกิเลสเครื่องผูกมัดและเข้าถึงความสงบเย็นอันเป็นที่สุดแห่งทุกข์แล้วอย่างสมบูรณ์