กุณฑธานเถรคาถา

กุณฑธานเถรคาถา (Thag 1.15) เป็นพระธรรมเทศนาสั้นๆ แต่เปี่ยมด้วยนัยสำคัญในการปฏิบัติธรรม เพื่อให้บรรลุถึงความหลุดพ้นจากวัฏสงสาร โดยพระเถระได้วางหลักการปฏิบัติผ่านชุดตัวเลข "5-5-5" ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญในการละกิเลสและพัฒนาจิตให้เข้าถึงความเป็นพระอรหันต์

หลักปฏิบัติ 15 ประการที่ปรากฏในพระสูตรนี้ สามารถจำแนกออกเป็นหมวดหมู่เพื่อให้เข้าใจง่าย ดังนี้:

• 5 ประการที่ควรตัด (Five to cut): คือการละวางเครื่องผูกมัดหรือสังโยชน์เบื้องต่ำ อันได้แก่ สักกายทิฐิ วิจิกิจฉา สีลัพพตปรามาส กามราคะ และพยาบาท เพื่อลดทอนแรงดึงดูดของกิเลสที่ผูกมัดสัตว์โลกไว้กับความทุกข์
• 5 ประการที่ควรละทิ้ง (Five to drop): คือการปล่อยวางสิ่งที่ขัดขวางการก้าวไปข้างหน้า ไม่ว่าจะเป็นอุปาทานความยึดมั่นในขันธ์ 5 หรือเครื่องเศร้าหมองที่ตกค้างในจิตใจ เพื่อทำจิตให้เบาบางและพร้อมต่อการบรรลุธรรม
• 5 ประการที่ควรพัฒนา (Five to develop): คือการเพิ่มพูนอินทรีย์และพละ 5 ได้แก่ ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา ซึ่งเป็นธรรมอันเป็นเหตุให้เกิดกำลังในการขับเคลื่อนจิตให้พ้นจากห้วงน้ำคือโอฆะ

ใจความสำคัญของพระคาถานี้คือ "การข้ามห้วงน้ำ" (Crossed the flood) หมายถึงการที่ภิกษุผู้ปฏิบัติสามารถก้าวข้ามโอฆะ 4 คือ กามโอฆะ (ความลุ่มหลงในกาม), ภวโอฆะ (ความยึดติดในภพ), ทิฏฐิโอฆะ (ความยึดติดในทิฏฐิ) และ อวิชชาโอฆะ (ความไม่รู้แจ้ง) ได้สำเร็จ เมื่อใดที่ภิกษุสามารถสะบัดโซ่ตรวนทั้ง 5 ประการนี้ออกไปได้ จิตย่อมมีความหลุดพ้นบริสุทธิ์ สงบเย็น และเป็นอิสระจากความทุกข์ทั้งปวง ซึ่งนับเป็นจุดหมายสูงสุดของการดำเนินชีวิตในพระพุทธศาสนา