สมนุปัสสนาสูตร

สมนุปัสสนาสูตร ซึ่งอยู่ในสังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่หมู่ภิกษุที่กรุงสาวัตถี ใจความสำคัญของสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึงการพิจารณาอุปาทานขันธ์ ๕ ได้แก่ รูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ โดยมีความแตกต่างกันระหว่างปุถุชนและอริยสาวก.

ในพระสูตรนี้ พระพุทธเจ้าทรงอธิบายว่า สมณะหรือพราหมณ์ หรือแม้แต่ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับ ไม่ได้เห็นพระอริยเจ้า ย่อมพิจารณาเห็นอุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้โดยความเป็นตน หรืออย่างใดอย่างหนึ่ง ในหลายลักษณะ เช่น เห็นรูปโดยความเป็นตน เห็นตนมีรูป เห็นรูปในตน หรือเห็นตนในรูป เป็นต้น. การยึดมั่นถือมั่นเช่นนี้ทำให้เกิดความรู้สึกว่า "เราเป็น" อันเป็นเหตุให้เกิดอินทรีย์ ๕ ประการ คือ จักขุนทรีย์ โสตินทรีย์ ฆานินทรีย์ ชิวหินทรีย์ และกายินทรีย์. การยึดมั่นถือมั่นนี้เกิดขึ้นเพราะอวิชชาสัมผัสถูกต้อง ทำให้เกิดความปรุงแต่งว่า เราเป็นอย่างนั้น เราจักเป็นอย่างนี้ หรือเราจักไม่มีรูป เป็นต้น.

ตรงกันข้าม อริยสาวกผู้ได้สดับ เมื่อละอวิชชาเสียได้ และวิชชาเกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่มีความยึดมั่นถือมั่นในอุปาทานขันธ์เหล่านั้นว่า "เราเป็น" หรือ "เป็นของเรา" ในลักษณะใดๆ เลย. อริยสาวกย่อมคลายความกำหนัดในขันธ์ ๕ และพ้นจากความยึดมั่นถือมั่นในสิ่งเหล่านี้. พระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงการพิจารณาเห็นความไม่ใช่ตัวตนของขันธ์ ๕ เพื่อให้หลุดพ้นจากอวิชชาและกิเลสทั้งปวง ซึ่งเป็นหลักธรรมสำคัญในการดำเนินชีวิตอันประเสริฐในพระพุทธศาสนา.