วิเวกชสูตร

วิเวกชสูตร (สังยุตตนิกาย SN 28.1) เป็นพระสูตรสำคัญที่แสดงถึงคุณธรรมของพระอรหันต์ ผ่านการสนทนาระหว่างท่านพระสารีบุตรและท่านพระอานนท์ ณ พระวิหารเชตวัน เมืองสาวัตถี ในเรื่องนี้ ท่านพระสารีบุตรได้ออกบิณฑบาตและหลังจากฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว ได้ไปพักผ่อนกลางวันในที่สงัดคือป่าอันธวัน.

เมื่อท่านพระสารีบุตรกลับมาในเวลาเย็น ท่านพระอานนท์สังเกตเห็นว่าอินทรีย์ของท่านผ่องใสเป็นพิเศษ และสีหน้าก็บริสุทธิ์ผุดผ่อง ท่านพระอานนท์จึงเอ่ยถามด้วยความเคารพว่า ในวันนี้ท่านพระสารีบุตรอยู่ด้วยวิหารธรรม (เครื่องอยู่) อะไร.

ท่านพระสารีบุตรตอบว่า ในวันนี้ท่านได้เข้าปฐมฌานอยู่ ซึ่งเป็นฌานที่มีวิตก (ความตรึก) วิจาร (ความตรอง) และมีปีติกับสุขอันเกิดจากวิเวก (ความสงัดจากกามและอกุศลธรรม). การเข้าถึงฌานนี้แสดงถึงความสงบทางจิตอย่างลึกซึ้ง (จิตตวิเวก) ที่เกิดจากการปลีกตัวจากสิ่งรบกวนภายนอกและภายใน.

แต่สิ่งที่สำคัญยิ่งกว่านั้นคือ ท่านพระสารีบุตรไม่ได้มีความคิดเลยว่า "เราเข้าปฐมฌานอยู่" หรือ "เราเข้าปฐมฌานแล้ว" หรือ "เราออกจากปฐมฌานแล้ว". การที่ท่านไม่มีความคิดยึดมั่นถือมั่นเช่นนี้เป็นเครื่องบ่งชี้ว่าท่านได้ถอนทิฏฐิคืออหังการ (ความสำคัญว่า "เรา") ตัณหาคือมมังการ (ความสำคัญว่า "ของเรา") และอนุสัยคือมานะ (ความถือตัว) ออกเสียได้นานแล้ว. ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงไม่มีความผูกพันหรือยึดติดแม้กระทั่งกับสภาวะแห่งฌานอันประณีต แสดงถึงการบรรลุอุปธิวิเวก คือความสงัดจากกิเลสและเครื่องปรุงแต่งทั้งปวง อันเป็นคุณสมบัติของพระอรหันต์อย่างแท้จริง.