อัชฌัตตสูตร

อัชฌัตตสูตร (sn22.150) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม ณ กรุงสาวัตถี เพื่อตอบคำถามสำคัญที่ว่า เมื่อสิ่งใดมีอยู่ เพราะอาศัยการยึดมั่นสิ่งใด สุขและทุกข์จึงเกิดขึ้นในตน

พระผู้มีพระภาคทรงอธิบายว่า สุขและทุกข์เกิดขึ้นในตน เมื่อมีการยึดมั่นในสิ่งต่างๆ เหล่านี้ ซึ่งหมายถึง ขันธ์ 5 ได้แก่:

• รูป (ร่างกาย, สิ่งที่ประกอบขึ้นเป็นกาย)
• เวทนา (ความรู้สึก สุข ทุกข์ หรือไม่สุขไม่ทุกข์)
• สัญญา (ความจำได้หมายรู้)
• สังขาร (เจตนาเครื่องปรุงแต่งกาย วาจา ใจ)
• วิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางอายตนะต่างๆ)

โดยมีคำสอนหลักดังนี้: เมื่อ รูป มีอยู่ เพราะอาศัยการยึดมั่นในรูป สุขและทุกข์ย่อมเกิดขึ้นในตน เช่นเดียวกัน เมื่อ เวทนา สัญญา สังขาร และ วิญญาณ มีอยู่ เพราะอาศัยการยึดมั่นในสิ่งเหล่านั้น สุขและทุกข์ก็ย่อมเกิดขึ้นในตน

จากนั้น พระองค์ทรงนำภิกษุทั้งหลายพิจารณาธรรมเหล่านี้ด้วยคำถาม:

• รูป เที่ยงหรือไม่เที่ยง? ภิกษุตอบว่า “ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า”
• เมื่อไม่เที่ยง เป็นสุขหรือเป็นทุกข์? ภิกษุตอบว่า “เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า”
• เมื่อสิ่งที่ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และมีความเสื่อมสิ้นไปเป็นธรรมดา การไม่ยึดมั่นสิ่งเหล่านั้น จะมีสุขและทุกข์เกิดขึ้นในตนหรือไม่? ภิกษุตอบว่า “ไม่มี พระพุทธเจ้าข้า”

พระองค์ทรงย้ำว่า หลักการเดียวกันนี้ใช้ได้กับ เวทนา สัญญา สังขาร และ วิญญาณ ทั้งหมดล้วนเป็นสิ่ง ไม่เที่ยง เป็น ทุกข์ และมีความเสื่อมสิ้นไปเป็นธรรมดา การไม่ยึดมั่นถือมั่นในขันธ์ทั้งห้านี้ จึงเป็นหนทางแห่งการดับสิ้นซึ่งสุขและทุกข์

เมื่ออริยสาวกผู้ได้สดับเห็นเช่นนี้ ย่อมเบื่อหน่ายในรูป เวทนา สัญญา สังขาร และวิญญาณ เมื่อเบื่อหน่ายย่อมคลายกำหนัด เมื่อคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่าหลุดพ้นแล้ว และเข้าใจอย่างแจ่มแจ้งว่ากิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีกต่อไป อันเป็นการบรรลุถึงการดับทุกข์โดยสิ้นเชิง.