จูฬวิยูหสุตตนิทเทส

จูฬวิยูหสุตตนิทเทส เป็นเนื้อหาที่อธิบายขยายความ "จูฬวิยูหสูตร" ซึ่งว่าด้วยเรื่องการวิวาทของเหล่านักบวชและสมณพราหมณ์ผู้มีทิฐิยึดมั่นในความเห็นของตน โดยพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชี้ให้เห็นถึงต้นเหตุแห่งความขัดแย้งและการหลงผิดในสัจธรรม ดังนี้:

• ที่มาของความขัดแย้ง: เหล่านักบวชต่างยึดถือทิฐิของตน (ทิฏฐิ 62) แล้วนำมาเป็นเครื่องตัดสินความถูกผิด โดยเชื่อมั่นว่าความเห็นของตนคือสัจธรรมเพียงหนึ่งเดียว และมองว่าความเห็นของผู้อื่นเป็นความผิดหรือความโง่เขลา นำไปสู่การโต้เถียง ทะเลาะวิวาท และแบ่งแยกฝ่าย
• ธรรมชาติของการยึดติด: การที่แต่ละฝ่ายกล่าวว่าตนเป็นผู้ฉลาดและฝ่ายตรงข้ามเป็นคนพาล เป็นเพียงการยึดถือทิฐิมานะของตนเองเป็นที่ตั้ง ทั้งยังใช้การคาดคะเน (ตรรกะ) มาประกอบกับสิ่งที่ได้ยินได้ฟังมา ทำให้เกิด "ทวิธรรม" คือความเห็นว่าสิ่งนี้ถูก-สิ่งนี้ผิด ซึ่งเป็นการก่อเรื่องราวความขัดแย้งให้ไม่สิ้นสุด
• หัวใจของสัจธรรมที่แท้จริง: พระพุทธองค์ทรงสอนว่า สัจธรรมที่แท้จริงมีเพียงหนึ่งเดียว คือ นิพพาน (ความสิ้นไปแห่งตัณหา) หรือทางสายกลาง (อริยมรรคมีองค์ 8) ซึ่งเป็นสิ่งที่ผู้ปฏิบัติธรรมที่แท้จริงพึงเข้าถึงและเป็นไปเพื่อความสงบ ไม่ใช่สิ่งที่นำมาเพื่อใช้โต้แย้งกัน
• หนทางแห่งความพ้นทุกข์: ผู้ที่หลงยึดติดในทิฐิย่อมชื่อว่ายังเป็นผู้ไม่บริสุทธิ์และยังมีปัญญาต่ำต้อย การจะพ้นจากความขัดแย้งได้นั้น "สัตว์ผู้รู้" ต้องละความยึดถือในทิฐิและวินิจฉัยทั้งปวงเสีย ไม่ตั้งตนเป็นคู่พิพาทกับใครในโลก เมื่อละความยึดมั่นถือมั่นได้ย่อมไม่ก่อให้เกิดการวิวาท ย่อมเป็นผู้บริสุทธิ์จากกิเลสเครื่องกั้นทั้งปวง

โดยสรุป พระสูตรนี้ทรงสอนให้เห็นโทษของการยึดติดในทิฐิส่วนตัวและการโอ้อวดความเห็นของตนว่าเป็นความจริงเพียงหนึ่งเดียว ซึ่งเป็นเหตุให้เกิดความแตกแยก การเข้าถึงธรรมที่แท้จริงคือการละทิฐิมานะเหล่านั้น และมุ่งเน้นไปที่ความสงบเย็นและการขจัดตัณหาตามหลักอริยมรรค เพื่อเข้าถึงสัจธรรมที่เป็นเอกภาพและปราศจากการวิวาท