ตุวฏกสุตตนิทเทส

ตุวฏกสุตตนิทเทส เป็นบทขยายความพระพุทธพจน์ในตุวฏกสูตรจากมหานิทเทส ซึ่งรวบรวมคำสอนเพื่อการปฏิบัติของภิกษุผู้มุ่งหวังความหลุดพ้นจากกิเลสและทุกข์ทั้งปวง โดยเริ่มต้นด้วยการอธิบายลักษณะการตั้งคำถามเพื่อให้เกิดความรู้แจ้งในธรรม ตามด้วยการขยายความวิธีปฏิบัติเพื่อเข้าถึงนิพพาน ซึ่งเป็นจุดหมายสูงสุด ดังนี้:

• วิเวก 3 ประการ: การหลีกเร้นทางกาย (การอยู่ในที่สงบ) ทางจิต (จิตที่ปราศจากนิวรณ์และกิเลส) และทางอุปธิ (การดับกิเลสและขันธ์ทั้งปวงคือพระนิพพาน)
• การฝึกสิกขา 3: การพัฒนา อธิศีลสิกขา (ศีลและความสำรวม) อธิจิตตสิกขา (สมาธิ) และ อธิปัญญาสิกขา (ความรู้แจ้งในอริยสัจ 4) เพื่อกำจัดตัณหาและมานะ
• จริยวัตรของภิกษุ: การมีความสำรวมในอินทรีย์ทั้ง 6 ไม่หลงใหลในรูป เสียง กลิ่น รส สัมผัสและธรรมารมณ์ ไม่หวั่นไหวต่อคำนินทาหรือคำสรรเสริญ ไม่แสวงหาลาภด้วยการล่อลวง และไม่ประมาทในการปฏิบัติ
• การละธรรมที่เป็นเครื่องกั้น: สอนให้ละความโลภ ความโกรธ ความหลง มานะ ทิฏฐิ และกิเลสทั้งปวงที่เป็นเหมือนหนามแทงใจ พร้อมทั้งแนะนำให้วางตนอย่างเป็นกลาง ไม่ยกตนข่มผู้อื่น
• การดำเนินตามทางของพระพุทธองค์: ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติเสมอ สละความห่วงใยในทรัพย์สินและชีวิต ฝึกตนให้เป็นผู้ไม่มีความหวั่นไหว ดุจมหาสมุทรที่ไม่มีคลื่นในท่ามกลาง

หัวใจสำคัญของนิทเทสบทนี้คือการชี้ให้เห็นว่า ภิกษุผู้ปรารถนาความดับทุกข์พึงใช้ปัญญาพิจารณาธรรมทั้งภายในและภายนอกโดยไม่ยึดมั่นถือมั่น ฝึกตนให้เป็นผู้รู้เท่าทันกิเลส ละการกระทำที่นำไปสู่ความขัดแย้ง และยึดมั่นในศีล สมาธิ ปัญญา อย่างเคร่งครัด จนกว่าจะเข้าถึงความสงบเย็น คือพระนิพพานอันเป็นอมตธรรม