ติสสเมตเตยยมาณวปัญหานิทเทส

เนื้อหาในติสสเมตเตยยมาณวปัญหานิทเทส เป็นการอธิบายเนื้อความในปารายนวรรค เมื่อมาณพชื่อติสสเมตเตยยะได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงคุณลักษณะของมหาบุรุษ ผู้ที่ล่วงพ้นจากตัณหา (ผู้เย็บร้อยภพ) และไม่ติดข้องในท่ามกลางแห่งอารมณ์ทั้งหลาย พระพุทธองค์จึงทรงตอบด้วยหลักธรรมที่เน้นการปฏิบัติเพื่อเข้าถึงความบริสุทธิ์และการบรรลุธรรมเป็นพระอรหันต์

หลักธรรมสำคัญและคำสอนหลักประกอบด้วย:

• ความหมายของมหาบุรุษ: คือผู้ที่มีจิตหลุดพ้นจากอาสวะกิเลสทั้งปวง โดยการเจริญสติปัฏฐาน 4 พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ และความไม่ใช่ตัวตนของสังขารทั้งหลาย
• การเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์: ไม่ได้จำกัดเพียงการเว้นจากการเสพกาม แต่หมายถึงผู้ที่ดำเนินตามอริยมรรคมีองค์ 8 อย่างสมบูรณ์จนเป็นผู้บริสุทธิ์
• การทำลายตัณหาและมานะ: การเป็นผู้ล่วงพ้น "ตัณหา" ซึ่งเปรียบเสมือนผู้เย็บร้อย (sibbinī) ที่คอยผูกสัตว์ไว้ในภพภูมิ การตัดกิเลสด้วย "ญาณไฟ" (ปัญญา) ทำให้ไม่ติดข้องในส่วนสุดทั้งสอง คือความยึดติดในอดีต-อนาคต หรือสุข-ทุกข์
• สภาวะของผู้รู้ (ผู้มีปัญญา): ผู้ที่รู้แจ้งในส่วนสุดและส่วนกลาง ย่อมไม่ติดข้องด้วยตัณหาและทิฏฐิ เปรียบเสมือนน้ำไม่ติดบนใบบัว เป็นผู้เย็นสนิทด้วยการดับกิเลสทั้งปวง

บทสรุปของพระสูตรนี้แสดงให้เห็นถึงผลของการแสดงธรรม คือผู้ฟังจำนวนมากได้บรรลุธรรมเห็นแจ้งในอริยสัจ 4 ส่วนมาณพติสสเมตเตยยะได้บรรลุเป็นพระอรหันต์ในทันทีที่จบการแสดงธรรม เครื่องบริขารของบรรพชิต (เช่น บาตรและจีวร) ได้ปรากฏแก่ท่านอย่างอัศจรรย์ และท่านได้ประกาศตนเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้าสืบไป