อุปสีวมาณวปัญหานิทเทส

อุปสีวมาณวปัญหานิทเทส เป็นบทวิเคราะห์พระธรรมวินัยที่อธิบายถึงบทสนทนาระหว่างอุปสีวมาณพกับพระพุทธเจ้า ในเรื่องการพ้นจากห้วงน้ำคือโอฆะและการดับสนิทของพระอรหันต์ โดยมีใจความสำคัญคือการฝึกตนและการทำลายความยึดมั่นในภพภูมิ

สาระสำคัญของคำสอนมีดังนี้:

• การข้ามห้วงน้ำ (โอฆะ): อุปสีวมาณพทูลถามถึงเครื่องอาศัยเพื่อข้ามห้วงน้ำใหญ่ (กามโอฆะ ภวโอฆะ ทิฏฐโอฆะ และอวิชชาโอฆะ) พระพุทธเจ้าทรงแนะให้ยึดถืออากิญจัญญายตนสมาบัติ (การพิจารณาว่า "ไม่มีอะไร") โดยให้มีสติ พิจารณาธรรมเหล่านั้นตามความเป็นจริงว่าเป็นอนิจจัง ทุกขัง อนัตตา พร้อมทั้งละกามและบรรเทาความสงสัย
• สภาวะการหลุดพ้น: พระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบการหลุดพ้นของพระอรหันต์เหมือนเปลวไฟที่ถูกลมพัดแรง ย่อมดับไปและไม่สามารถระบุได้ว่าหายไปทิศไหน ฉันใด พระอรหันต์ที่หลุดพ้นจากนามกาย (ขันธ์ 5) ก็ย่อมดับสนิทและไม่เข้าถึงการนับหรือบัญญัติใดๆ อีก
• สภาวะหลังการปรินิพพาน: เมื่ออุปสีวมาณพถามถึงสถานะของพระอรหันต์ผู้ดับไปแล้วว่ายังมีอยู่หรือไม่มี หรือเป็นของเที่ยงแท้ พระพุทธเจ้าทรงตอบว่าไม่มีประมาณที่จะวัดพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานแล้วได้ เพราะเหตุปัจจัยที่จะนำไปสู่การบัญญัติว่าท่านเป็นอะไร (เช่น กษัตริย์ พราหมณ์ หรือเทวดา) หรือท่านไปอยู่ที่ไหน ได้ถูกทำลายไปสิ้นแล้วด้วยไฟแห่งปัญญา

โดยสรุป พระสูตรนี้เน้นย้ำถึงสภาวะความว่างจากตัวตนและการดับสนิทของกิเลสและขันธ์ ซึ่งเป็นสภาวะที่อยู่เหนือการคาดคะเนของตรรกะทางโลกและบัญญัติภาษา เมื่ออุปสีวมาณพได้ฟังธรรมก็เกิดความเลื่อมใสและประกาศตนเป็นอุบาสกผู้ถึงพระรัตนตรัยเป็นที่พึ่ง