กามภูสูตร

กามภูสูตร (สังยุตตนิกาย SN35.233) กล่าวถึงการสนทนาระหว่างพระอานนท์กับพระกามภู ณ โฆสิตาราม เมืองโกสัมพี โดยมีประเด็นสำคัญเกี่ยวกับธรรมชาติของเครื่องผูก หรือ "สังโยชน์" ที่โยงสัตว์ไว้ในวัฏสงสาร

พระกามภูได้ทูลถามพระอานนท์ว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ จักษุเป็นเครื่องผูกรูป หรือรูปเป็นเครื่องผูกจักษุ" และคำถามเดียวกันนี้ก็ถูกถามซ้ำสำหรับอายตนะภายในและภายนอกอื่น ๆ ได้แก่ หู-เสียง จมูก-กลิ่น ลิ้น-รส กาย-โผฏฐัพพะ และใจ-ธรรมารมณ์

พระอานนท์ได้ตอบว่า จักษุไม่ใช่เครื่องผูกรูป และรูปก็ไม่ใช่เครื่องผูกจักษุ แต่ "ฉันทราคะ" (ความพอใจและความกำหนัด) ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองสิ่งนั้นต่างหากที่เป็นเครื่องผูก พระอานนท์ได้ยกอุปมาด้วยโคคู่หนึ่งที่ประกอบด้วยโคดำและโคขาว ซึ่งผูกติดกันด้วยเชือกหรือแอก หากจะมีใครกล่าวว่าโคดำเป็นเครื่องผูกโคขาว หรือโคขาวเป็นเครื่องผูกโคดำ การกล่าวเช่นนั้นย่อมไม่ถูกต้อง แท้จริงแล้ว "เชือก" หรือ "แอก" ต่างหากที่เป็นเครื่องผูกโคทั้งสอง

อุปมานี้อธิบายว่า อายตนะภายในและภายนอก (เช่น ตาและรูป) ไม่ได้เป็นเครื่องผูกซึ่งกันและกันโดยตรง แต่กิเลสคือฉันทราคะต่างหากที่เกิดขึ้นจากการกระทบกันของอายตนะเหล่านั้น เป็นสิ่งที่ผูกสัตว์ไว้. หากไม่มีฉันทราคะเกิดขึ้น แม้จะมีการรับรู้ทางอายตนะ (เช่น เห็นรูป) ก็จะไม่เกิดการผูกมัด ดังเช่นพระอรหันต์ที่ยังมีการเห็น แต่ไม่ยึดติดด้วยความพอใจและความกำหนัด จึงไม่ถูกผูกมัดด้วยสิ่งเหล่านั้น