ราธอนัตตสูตร

ในราธอนัตตสูตร สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค พระสูตรที่ ๗๘ นี้ พระราธะได้เข้าไปกราบทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ขอประทานพระวโรกาส พระพุทธเจ้าข้า! ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดแสดงธรรมโดยย่อแก่ข้าพระองค์ด้วยเถิด เพื่อเมื่อได้ฟังธรรมจากพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ข้าพระองค์พึงเป็นผู้หลีกเร้นอยู่แต่ผู้เดียว มีความเพียรเผากิเลส มีตนส่งไปแล้วอยู่"

พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสตอบว่า "ดูก่อนราธะ สิ่งใดเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) เธอพึงละความพอใจในสิ่งนั้นเสีย" จากนั้น พระองค์ทรงอธิบายขยายความหลักธรรมนี้อย่างเป็นระบบ โดยแยกแสดงเป็นส่วนๆ เกี่ยวกับอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอันได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ

พระพุทธองค์ทรงสอนว่า ตาเป็นอนัตตา เธอพึงละความพอใจในตาเสีย รูปทั้งหลาย (สิ่งที่ตาเห็น) เป็นอนัตตา เธอพึงละความพอใจในรูปเสีย จักขุวิญญาณ (การเห็นทางตา) เป็นอนัตตา เธอพึงละความพอใจในจักขุวิญญาณเสีย จักขุสัมผัส (การกระทบทางตา) เป็นอนัตตา เธอพึงละความพอใจในจักขุสัมผัสเสีย และเวทนาใดๆ ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย ไม่ว่าจะเป็นสุขเวทนา ทุกขเวทนา หรืออทุกขมสุขเวทนา (ไม่สุขไม่ทุกข์) เวทนานั้นก็เป็นอนัตตา เธอพึงละความพอใจในเวทนานั้นเสียเช่นกัน

พระองค์ทรงแสดงธรรมเช่นเดียวกันนี้กับอายตนะที่เหลืออีก ๕ อย่าง คือ หู (โสต) กับเสียง (สัททะ), จมูก (ฆานะ) กับกลิ่น (คันธะ), ลิ้น (ชิวหา) กับรส (ระสะ), กาย (กายะ) กับโผฏฐัพพะ (สิ่งที่กายสัมผัส) และใจ (มโน) กับธรรมารมณ์ (สิ่งที่ใจรับรู้) โดยเน้นย้ำถึงความเป็นอนัตตาของแต่ละส่วน รวมถึงวิญญาณ สัมผัส และเวทนาที่เกิดขึ้นจากอายตนะเหล่านั้นทั้งหมด

สรุปคือ ราธอนัตตสูตรนี้สอนให้พระราธะและพุทธบริษัททั้งหลาย เห็นแจ้งและเข้าใจอย่างถ่องแท้ว่า สิ่งทั้งปวงอันได้แก่ อายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ และสิ่งที่เนื่องด้วยอายตนะเหล่านั้น ทั้งหมดล้วนเป็นอนัตตา คือไม่ใช่ตัวตน ไม่ใช่ของตน ไม่ควรยึดมั่นถือมั่น เมื่อเห็นแจ้งในความเป็นอนัตตาแล้ว ย่อมนำไปสู่การละความพอใจ ความกำหนัดยินดี และความยึดติดในสิ่งเหล่านั้น ซึ่งเป็นหนทางแห่งการปฏิบัติเพื่อความพ้นทุกข์