อวิชชาปหานสูตร

อวิชชาปหานสูตร ซึ่งปรากฏในสังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค อวิชชาวรรค เป็นพระสูตรที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงวิธีละอวิชชา (ความไม่รู้) และทำให้วิชชา (ความรู้แจ้ง) เกิดขึ้น. เนื้อหาหลักของพระสูตรนี้เริ่มต้นจากการที่ภิกษุรูปหนึ่งเข้าไปทูลถามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "บุคคลเมื่อรู้เห็นอย่างไรจึงจะละอวิชชาได้ วิชชาจึงจะเกิดขึ้น".

พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสตอบว่า บุคคลย่อมละอวิชชาได้และวิชชาย่อมเกิดขึ้นได้ เมื่อรู้เห็นสิ่งต่าง ๆ โดยความเป็นอนิจจัง (ความไม่เที่ยง) สิ่งเหล่านั้นได้แก่ จักขุ (ตา) รูป (สิ่งที่เห็นด้วยตา) จักขุวิญญาณ (การเห็นทางตา) จักขุสัมผัส (การกระทบทางตา) และเวทนา (ความรู้สึก สุข ทุกข์ หรือไม่สุขไม่ทุกข์) ที่เกิดขึ้นเพราะจักขุสัมผัสเป็นปัจจัย. หลักการเดียวกันนี้ยังรวมถึงอายตนะภายในและภายนอกอื่น ๆ อีกห้าคู่ ได้แก่ โสตะ (หู) กับเสียง, ฆานะ (จมูก) กับกลิ่น, ชิวหา (ลิ้น) กับรส, กาย (กาย) กับโผฏฐัพพะ (สิ่งที่กระทบกาย) และมโน (ใจ) กับธรรมารมณ์ (สิ่งที่รู้ด้วยใจ) ตลอดจนวิญญาณ สัมผัส และเวทนาที่เกิดขึ้นจากสิ่งเหล่านั้นด้วย.

อวิชชาในที่นี้หมายถึงความไม่รู้อริยสัจ ๔ (ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค) และวิชชาคือความรู้แจ้งในอริยสัจ ๔ ซึ่งนำไปสู่การบรรลุมรรคผล. การรู้เห็นอายตนะทั้งหลายโดยความเป็นอนิจจัง เป็นหนทางสำคัญในการกำจัดอวิชชา. นอกจากนี้ ในทุติยอวิชชาปหานสูตร ซึ่งมีเนื้อหาคล้ายกัน ยังได้กล่าวเสริมว่า การละอวิชชาและทำให้วิชชาเกิดขึ้นได้นั้น เกิดจากการที่ภิกษุได้สดับว่า "ธรรมทั้งปวงไม่ควรยึดมั่น" และเห็นนิมิตทั้งปวงโดยอาการอื่น ซึ่งเป็นการเน้นย้ำถึงการคลายความยึดมั่นในสรรพสิ่ง. สรุปแล้ว พระสูตรนี้สอนให้พิจารณาสภาวะธรรมทั้งหลายในฐานะที่ไม่เที่ยง เพื่อละความไม่รู้และก้าวไปสู่ความหลุดพ้น.