เนวสัญญานาสัญญายตนฌานปัญหาสูตร

เนวสัญญานาสัญญายตนฌานปัญหาสูตร ซึ่งพบในสังยุตตนิกาย เป็นพระสูตรที่ว่าด้วยการสอบถามหรือปัญหาเกี่ยวกับ "เนวสัญญานาสัญญายตนฌาน" อันเป็นอรูปฌานขั้นที่สี่ หรือฌานสูงสุดในบรรดาอรูปฌาน พระสูตรนี้มักกล่าวถึงประสบการณ์ของพระภิกษุรูปหนึ่ง โดยเฉพาะพระมหาโมคคัลลานะ หรือพระสารีบุตร ที่เข้าถึงฌานขั้นนี้

ในพระสูตรนี้ พระมหาโมคคัลลานะได้พรรณนาถึงการเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ซึ่งเป็นการก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานไปโดยสิ้นเชิง ขณะที่ท่านดำรงอยู่ในวิหารธรรมนี้ สัญญามนสิการที่ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนะบางครั้งยังฟุ้งซ่านขึ้นมา พระพุทธองค์ได้เสด็จมาหาพระโมคคัลลานะด้วยพุทธานุภาพ และทรงกำชับว่า "โมคคัลลานะ อย่าประมาทเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน จงดำรงจิตไว้ในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน จงทำจิตให้เป็นธรรมเอกผุดขึ้นในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน และจงตั้งจิตไว้ให้มั่นในเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน"

แก่นของพระสูตรนี้เน้นย้ำถึงสภาวะที่ละเอียดอ่อนของเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ซึ่งเป็นการเข้าถึงสภาวะที่มีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่ กล่าวคือ แม้สัญญาส่วนใหญ่จะดับไป แต่ก็ยังมีสัญญาที่เหลืออยู่เล็กน้อยพอที่จะรับรู้ว่าตนอยู่ในฌานนั้น พระสูตรยังสอนถึงความไม่ยึดมั่นถือมั่นแม้ในตัวฌานเอง โดยระบุว่าผู้ปฏิบัติไม่ควรคิดว่า "เราเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่" "เราเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้ว" หรือ "เราออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนฌานแล้ว" นอกจากนี้ แม้ฌานขั้นนี้จะเป็นสมาธิขั้นสูง แต่พระพุทธองค์ก็มิได้ตรัสว่าธรรมนี้เป็นธรรมเครื่องขัดเกลาในวินัยของพระอริยะ และยังคงมีธรรมที่ประเสริฐยิ่งกว่าที่จะพึงบรรลุต่อไป