โสณทัณฑสูตร

โสณทัณฑสูตรเป็นพระสูตรลำดับที่ ๔ ในทีฆนิกาย สีลขันธวรรค พระไตรปิฎก. พระสูตรนี้บันทึกการสนทนาระหว่างพระพุทธเจ้ากับโสณทัณฑพราหมณ์ ผู้เป็นเจ้าเมืองจัมปาและพราหมณ์ผู้ทรงคุณวุฒิและเป็นที่เคารพนับถือ. เหตุการณ์เริ่มต้นขึ้นเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกมาประทับที่สระโบกขรณีคัคคราในเมืองจัมปา และชาวเมืองจำนวนมากพากันไปเข้าเฝ้า. โสณทัณฑพราหมณ์จึงตั้งใจจะไปเฝ้าพระพุทธเจ้าเช่นกัน แต่ถูกพราหมณ์คนอื่นๆ ทัดทาน โดยอ้างว่าฐานะและคุณสมบัติของโสณทัณฑะสูงส่งกว่า พระพุทธเจ้าควรเป็นฝ่ายมาหาเอง.

แต่โสณทัณฑะได้ยกย่องพระพุทธคุณถึง ๒๙ ประการ และโต้แย้งว่าพระพุทธเจ้าทรงเป็นผู้ที่ควรแก่การไปเข้าเฝ้า. อย่างไรก็ตาม ขณะเดินทางไป โสณทัณฑะยังคงมีความกังวลว่าจะถามคำถามที่ไม่เหมาะสม หรือไม่สามารถตอบคำถามของพระพุทธเจ้าได้ และจะเสียเกียรติ. พระพุทธเจ้าทรงทราบวาระจิต จึงตรัสถามถึงคุณสมบัติที่ทำให้บุคคลเป็น "พราหมณ์" ที่แท้จริง.

โสณทัณฑะได้กล่าวคุณสมบัติ ๕ ประการ คือ ชาติกำเนิด, มนต์ (ความรู้พระเวท), ผิวพรรณงาม, ศีล, และปัญญา. แต่ด้วยคำถามอันแยบคายของพระพุทธเจ้า โสณทัณฑะก็ยอมรับว่า ชาติกำเนิด, มนต์, และผิวพรรณนั้นเป็นเพียงเปลือกนอก และคุณสมบัติสำคัญที่เหลืออยู่คือ "ศีลและปัญญา" เท่านั้น. ท่านยังได้กล่าวอมตวาจาว่า "ปัญญาอันศีลชำระให้บริสุทธิ์ และศีลอันปัญญาชำระให้บริสุทธิ์... ศีลและปัญญาเป็นยอดในโลก เปรียบเสมือนมือล้างมือ หรือเท้าล้างเท้า" ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ที่แยกกันไม่ออกของศีลและปัญญา.

พระพุทธเจ้าทรงเห็นด้วยและตรัสแสดงผลของความเป็นสมณะ (สามัญญผล) ซึ่งครอบคลุมตั้งแต่การรักษาศีล สมาธิ ไปจนถึงปัญญาอันเป็นเครื่องนำไปสู่ความหลุดพ้น. ในท้ายที่สุด โสณทัณฑพราหมณ์เกิดความเลื่อมใสถึงขั้นประกาศตนเป็นอุบาสก ขอถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต. แม้จะยอมรับพระพุทธเจ้า แต่เขาก็ยังคงแสดงความเกรงใจต่อบรรดาพราหมณ์อื่นๆ ที่เป็นบริวารของตน โดยรับปากจะแสดงความเคารพพระพุทธเจ้าในที่ลับ เพื่อรักษาหน้าและฐานะของตนไว้.