สามัญญผลสูตร

สามัญญผลสูตร หรือ "ผลแห่งความเป็นสมณะ" เป็นพระสูตรสำคัญลำดับที่ ๒ ในทีฆนิกาย สีลขันธวรรค แห่งพระสุตตันตปิฎก. พระสูตรนี้กล่าวถึงการสนทนาระหว่างพระเจ้าอชาตศัตรูแห่งแคว้นมคธกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า โดยมีเนื้อหาหลักเกี่ยวกับประโยชน์ที่เห็นได้ด้วยตนเองของชีวิตสมณะและการปฏิบัติธรรมในพระพุทธศาสนา.

เรื่องราวเริ่มต้นขึ้นเมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูทรงมีจิตใจไม่สงบเนื่องจากได้ปลงพระชนม์พระราชบิดา (พระเจ้าพิมพิสาร) เพื่อชิงราชสมบัติ. พระองค์ได้เสด็จไปเข้าเฝ้าศาสดาเจ้าลัทธิต่าง ๆ ถึง ๖ ท่าน ได้แก่ ปูรณกัสสป, มักขลิโคสาล, อชิตะ เกสกัมพล, ปกุธะ กัจจายนะ, นิครนถ์ นาฏบุตร และสัญชัย เวลัฏฐบุตร เพื่อสอบถามถึงผลแห่งความเป็นสมณะที่สามารถเห็นได้ด้วยตนเองในชาตินี้. อย่างไรก็ตาม พระองค์ไม่ทรงพอพระทัยกับคำตอบที่ได้รับจากศาสดาทั้งหก ซึ่งมีแนวคิดที่แตกต่างกัน เช่น อกิริยทิฏฐิ (ไม่เชื่อเรื่องกรรม), สัสสตทิฏฐิ (เชื่อว่าทุกอย่างเที่ยงแท้) หรืออุจเฉททิฏฐิ (เชื่อว่าทุกอย่างขาดสูญ).

ในที่สุด หมอชีวกโกมารภัจได้ทูลแนะนำให้พระองค์เข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า. เมื่อพระเจ้าอชาตศัตรูได้เข้าเฝ้า พระองค์ได้กราบทูลถามคำถามเดิมกับพระพุทธเจ้า. พระพุทธเจ้าได้ทรงแสดงธรรมอันเป็นผลแห่งความเป็นสมณะอย่างเป็นลำดับขั้น เริ่มตั้งแต่ศีล (ความประพฤติชอบ) อันได้แก่ จุลศีล มัชฌิมศีล มหาศีล ซึ่งเป็นรากฐานของการปฏิบัติ. จากนั้น ทรงแสดงถึงการสำรวมอินทรีย์, การมีสติสัมปชัญญะ, ความสันโดษ, การละนิวรณ์ ๕ ประการ (กามฉันทะ พยาบาท ถีนมิทธะ อุทธัจจกุกกุจจะ วิจิกิจฉา) อันนำไปสู่ความสงบแห่งจิต และการเข้าถึงฌานทั้ง ๔ ขั้น.

หลังจากนั้น พระองค์ทรงแสดงถึงวิชชาและอภิญญาต่างๆ อันเป็นผลที่ประณีตยิ่งขึ้น เช่น มโนมยิทธิญาณ (การเนรมิตกายอื่น), อิทธิวิธีญาณ (แสดงฤทธิ์ได้), ทิพพโสตญาณ (หูทิพย์), เจโตปริยญาณ (การกำหนดรู้ใจผู้อื่น), ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ระลึกชาติได้), ทิพพจักขุญาณ (ตาทิพย์) และอาสวักขยญาณ (ความสิ้นไปแห่งอาสวะ) อันเป็นจุดสูงสุดแห่งการปฏิบัติธรรมเพื่อความหลุดพ้น. ผลเหล่านี้ล้วนนำไปสู่การเป็นพระอรหันต์และการหลุดพ้นจากทุกข์ทั้งปวง.

เมื่อได้ฟังพระธรรมเทศนาจบลง พระเจ้าอชาตศัตรูทรงบังเกิดความเลื่อมใสอย่างยิ่ง ทรงสารภาพบาปที่ได้ปลงพระชนม์พระบิดา และขอถึงพระรัตนตรัยเป็นสรณะตลอดชีวิต. พระพุทธเจ้าทรงรับคำสารภาพด้วยพระเมตตา และตรัสว่าหากพระองค์ไม่ทรงทำปิตุฆาตกรรมแล้ว ก็จักได้ดวงตาเห็นธรรม (โสดาบัน) ในขณะที่กำลังฟังธรรมนั้นเอง. สามัญญผลสูตรจึงเป็นพระสูตรที่แสดงถึงแนวทางการปฏิบัติธรรมอันเป็นลำดับขั้นอย่างครบถ้วน ตั้งแต่ศีล สมาธิ ปัญญา และเน้นย้ำถึงประโยชน์อันเป็นรูปธรรมที่ผู้ปฏิบัติจะได้รับ.