ธาตุภาชนียกถา

ธาตุภาชนียกถา เป็นเนื้อหาในพุทธวงศ์ที่กล่าวถึงเหตุการณ์ภายหลังการเสด็จดับขันธปรินิพพานของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ณ เมืองกุสินารา ซึ่งถือเป็นจุดเริ่มต้นของการแบ่งและการกระจายพระบรมสารีริกธาตุไปประดิษฐานยังสถานที่ต่าง ๆ เพื่อให้พุทธบริษัทได้สักการบูชา โดยสรุปสาระสำคัญได้ดังนี้:

• การแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ: พระบรมสารีริกธาตุส่วนพระสรีระถูกแบ่งออกเป็น 8 ส่วนให้กับผู้แทนเมืองต่าง ๆ ได้แก่ เมืองราชคฤห์ (อชาตศัตรู), เมืองเวสาลี, เมืองกบิลพัสดุ์, เมืองอัลลกัปปะ, เมืองรามคาม, เมืองเวฏฐทีปะ, เมืองปาวา, และเมืองกุสินารา โดยมีพราหมณ์ชื่อโทณะเป็นผู้แบ่งให้ และมีการสร้างสถูปบรรจุธาตุรวมทั้งสถูปจากทะนานที่ใช้ตวง (กุมภสถูป) และสถูปที่บรรจุอังคารธาตุ (อังคารสถูป) รวมเป็น 10 แห่งในสมัยนั้น
• ลักษณะของพระธาตุ: พระบรมสารีริกธาตุมีขนาดและสีสันแตกต่างกันไป ได้แก่ ขนาดใหญ่เท่าเมล็ดถั่วเขียว (สีเหมือนทองคำ), ขนาดกลางเท่าเมล็ดข้าวสารหัก (สีเหมือนมุกดา), และขนาดเล็กเท่าเมล็ดพันธุ์ผักกาด (สีเหมือนดอกพิกุล) โดยมีจำนวนรวมทั้งสิ้น 16 ทะนาน
• การประดิษฐานพระธาตุสำคัญ: พระบรมสารีริกธาตุส่วนสำคัญ เช่น พระอุณหิส (กระดูกหน้าผาก) พระเขี้ยวแก้ว และพระรากขวัญ (กระดูกไหปลาร้า) ได้ถูกอัญเชิญไปประดิษฐานในสถานที่สำคัญต่าง ๆ อาทิ เกาะลังกา สวรรค์ชั้นดาวดึงส์ เมืองนาค เมืองคันธาระ และอาณาจักรของพระเจ้ากาลิงคะ ส่วนพระเกศาและพระโลมานั้นเหล่าเทวดาได้อัญเชิญไปประดิษฐานในจักรวาลต่าง ๆ
• บริขารของพระพุทธเจ้า: นอกจากพระธาตุแล้ว ยังมีการกล่าวถึงการกระจายไปของบริขารของพระพุทธเจ้า เช่น บาตร จีวร ผ้าอาบน้ำฝน ผ้าปู ผ้ากรองน้ำ และอุปกรณ์อื่น ๆ ไปตามหัวเมืองต่าง ๆ เพื่อเป็นเครื่องเตือนใจและเป็นที่สักการะแก่พุทธศาสนิกชน

เนื้อหาในส่วนนี้แสดงให้เห็นถึง ความศรัทธาอันยิ่งใหญ่ ของเหล่ามนุษย์และเทวดาที่มีต่อพระบรมศาสดา การกระจายพระธาตุและบริขารไปทั่วทุกทิศานุทิศถือเป็น เมตตาธรรม ของพระมหาฤๅษีผู้ประเสริฐ เพื่อให้ชาวโลกได้มีโอกาสเข้าถึงและเคารพสักการะพระบรมสารีริกธาตุ ซึ่งถือเป็นมรดกอันล้ำค่าที่สืบทอดมาตั้งแต่ครั้งพุทธกาลจนถึงปัจจุบัน