ตติยวิตถารสูตร

ตติยวิตถารสูตร เป็นพระสูตรสำคัญบทหนึ่งในสังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อินทริยสังยุต พระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙ (ฉบับมหาจุฬาฯ เล่มที่ ๑๙) ว่าด้วยผลแห่งอินทรีย์โดยพิสดาร สูตรที่ ๓ ซึ่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงแก่ภิกษุทั้งหลายเกี่ยวกับความสำคัญของการอบรมเจริญอินทรีย์ ๕ ประการ อันเป็นธรรมที่นำไปสู่การบรรลุมรรคผลนิพพานตามลำดับ.

อินทรีย์ ๕ ประการที่กล่าวถึงในพระสูตรนี้ ได้แก่ สัทธินทรีย์ (ความเชื่อ), วิริยินทรีย์ (ความเพียร), สติทรีย์ (สติ), สมาธินทรีย์ (สมาธิ) และปัญญินทรีย์ (ปัญญา) พระองค์ทรงอธิบายว่า อินทรีย์เหล่านี้เป็นสภาวะธรรมที่เป็นใหญ่ในอารมณ์ของตน และการเจริญอินทรีย์ทั้ง ๕ ให้ครบถ้วนบริบูรณ์นั้น ย่อมเป็นปัจจัยให้บุคคลสามารถบรรลุเป็นพระอรหันต์ได้.

นอกจากนี้ พระสูตรยังอธิบายถึงระดับของการบรรลุธรรมที่แตกต่างกันไป ขึ้นอยู่กับความอ่อนแก่ของอินทรีย์ทั้ง ๕ หากอินทรีย์ยังอ่อนกว่าพระอรหันต์ ผู้นั้นก็สามารถบรรลุเป็นพระอนาคามี ซึ่งมีหลายระดับย่อย เช่น ผู้อันตราปรินิพพายี ผู้อุปหัจจปรินิพพายี ผู้อสังขารปรินิพพายี ผู้สสังขารปรินิพพายี และผู้อุทธังโสโตอกนิฏฐคามี หากอินทรีย์ยังอ่อนกว่าพระอนาคามี ก็สามารถบรรลุเป็นพระสกทาคามี และหากอ่อนกว่าพระสกทาคามี ก็จะบรรลุเป็นพระโสดาบัน ซึ่งมีทั้งผู้ธัมมานุสารีและผู้สัทธานุสารี

หัวใจของตติยวิตถารสูตรจึงอยู่ที่การชี้ให้เห็นว่า การพัฒนาและทำให้บริบูรณ์ซึ่งอินทรีย์ ๕ ประการนี้ เป็นหนทางแห่งการดำเนินไปสู่ความพ้นทุกข์และบรรลุธรรมในระดับต่างๆ จนถึงที่สุดคือพระนิพพาน.