ทุติยวิตถารสูตร

ทุติยวิตถารสูตร เป็นพระสูตรที่ปรากฏอยู่ในพระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค หมวดอินทริยสังยุต อันเป็นส่วนหนึ่งของพระไตรปิฎกเล่มที่ ๑๙. พระสูตรนี้เป็นบทที่ ๒ ที่ว่าด้วยผลแห่งอินทรีย์โดยพิสดาร โดยพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลายเกี่ยวกับอินทรีย์ ๕ ประการ ซึ่งเป็นสภาวะธรรมที่เป็นใหญ่ในอารมณ์ของตน และเป็นปัจจัยนำไปสู่การบรรลุธรรมในระดับต่าง ๆ.

อินทรีย์ ๕ ประการที่กล่าวถึงในพระสูตรนี้ ได้แก่ สัทธินทรีย์ (ความเชื่อ), วิริยินทรีย์ (ความเพียร), สติทรีย์ (สติ), สมาธินทรีย์ (สมาธิ), และปัญญินทรีย์ (ปัญญา). พระพุทธองค์ทรงอธิบายว่า การเจริญและพัฒนาอินทรีย์ทั้ง ๕ นี้ให้ครบถ้วนบริบูรณ์ เป็นหนทางแห่งการบรรลุอรหัตตผล.

อย่างไรก็ตาม ความแตกต่างของระดับการบรรลุธรรมย่อมขึ้นอยู่กับความอ่อนและแก่กล้าของอินทรีย์เหล่านั้น. พระสูตรได้จำแนกบุคคลผู้บรรลุธรรมออกเป็นลำดับขั้นต่าง ๆ โดยเริ่มต้นจากผู้ที่อินทรีย์ครบถ้วนบริบูรณ์ย่อมเป็นพระอรหันต์. หากอินทรีย์อ่อนกำลังลงตามลำดับ ก็จะบรรลุเป็นพระอนาคามีในประเภทต่าง ๆ ได้แก่ อันตราปรินิพพายี, อุปหัจจปรินิพพายี, อสังขารปรินิพพายี, สสังขารปรินิพพายี และอุทธังโสโตอกนิฏฐคามี.

นอกจากนี้ หากอินทรีย์ยังอ่อนกำลังลงไปอีก ก็จะบรรลุเป็นพระสกทาคามี และพระโสดาบัน โดยเฉพาะพระโสดาบันนั้นยังแบ่งย่อยเป็นผู้ธัมมานุสารี (ผู้แล่นไปตามธรรม) และผู้สัทธานุสารี (ผู้แล่นไปตามศรัทธา) ตามความแตกต่างของอินทรีย์. สรุปได้ว่า ทุติยวิตถารสูตรเน้นย้ำว่า ความแตกต่างแห่งผลแห่งการบรรลุธรรมนั้นย่อมมีเพราะความแตกต่างแห่งอินทรีย์ และความแตกต่างแห่งบุคคลย่อมมีเพราะความแตกต่างแห่งผลเหล่านี้.