อปารสูตร

อปารสูตร (SN51.1) นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรม ณ จาปาลเจดีย์ โดยมีเนื้อหาเกี่ยวกับการปฏิบัติเพื่อข้ามพ้นจากวัฏสงสารไปสู่ความหลุดพ้น หรือการไปจาก "ฝั่งนี้" สู่ "ฝั่งโน้น" ซึ่งเป็นอุปมาถึงการข้ามพ้นจากโลกแห่งทุกข์ไปสู่พระนิพพานอันเกษม

พระองค์ตรัสว่า เมื่อ อิทธิบาท ๔ ได้รับการเจริญและทำให้มากแล้ว ย่อมนำไปสู่การข้ามจากฝั่งนี้ไปสู่ฝั่งโน้นได้ อิทธิบาท ๔ ประการนั้นคือ:

• การเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยฉันทะสมาธิ คือ สมาธิอันเกิดจากความพอใจและความรักใคร่ในการปฏิบัติธรรมอย่างแรงกล้า ร่วมกับความเพียรอันสม่ำเสมอ (ปธานสังขาร)
• การเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวิริยะสมาธิ คือ สมาธิอันเกิดจากความพากเพียรพยายามอย่างไม่ย่อท้อ ไม่ท้อถอยในการปฏิบัติ ร่วมกับความเพียรอันสม่ำเสมอ
• การเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยจิตตะสมาธิ คือ สมาธิอันเกิดจากความตั้งใจมั่นและความเอาใจใส่ในการปฏิบัติธรรมอย่างจดจ่อ ร่วมกับความเพียรอันสม่ำเสมอ
• การเจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวิมังสาธิสมาธิ คือ สมาธิอันเกิดจากการใคร่ครวญ ตรวจสอบ และพิจารณาธรรมอย่างแยบคายด้วยปัญญา ร่วมกับความเพียรอันสม่ำเสมอ

สรุปได้ว่า พระสูตรนี้เน้นย้ำถึง อิทธิบาท ๔ อันประกอบด้วยความพอใจ (ฉันทะ) ความเพียร (วิริยะ) ความตั้งใจ (จิตตะ) และการพิจารณา (วิมังสา) ซึ่งเป็นหลักธรรมสำคัญที่ควบคู่ไปกับการฝึกฝนสมาธิและความเพียรในการบำเพ็ญภาวนา หากบุคคลใดเจริญและปฏิบัติธรรมเหล่านี้อย่างต่อเนื่อง ก็ย่อมสามารถบรรลุถึงเป้าหมายสูงสุดคือ ความหลุดพ้น และข้ามพ้นจากทุกข์ทั้งปวงไปได้ในที่สุด