อทันตวรรค

เนื้อหาในอทันตวรรค (Numbered Discourses 1.31–40) เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเน้นย้ำถึงความสำคัญของจิต โดยทรงเปรียบเทียบว่าไม่มีสิ่งอื่นใดที่สามารถสร้างโทษหรือประโยชน์ได้อย่างยิ่งยวดเท่ากับจิต ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับการดูแลและฝึกฝนจิตนั้นเอง พระองค์ทรงแสดงธรรมนี้แก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อเตือนให้เห็นถึงอานุภาพอันยิ่งใหญ่ของจิต และความจำเป็นในการบริหารจัดการจิตอย่างถูกต้อง

พระพุทธองค์ทรงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นสิ่งอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เมื่อไม่ได้ฝึกฝนแล้วจะเป็นโทษอย่างยิ่งเหมือนจิตเลย จิตที่ไม่ได้ฝึกฝนแล้วย่อมเป็นโทษอย่างยิ่ง" และทรงขยายความในทำนองเดียวกันนี้สำหรับจิตที่:

• ไม่ได้รักษา (unguarded): จิตที่ไม่ได้รับการคุ้มครองดูแลย่อมนำมาซึ่งความเสียหายอย่างใหญ่หลวง
• ไม่ได้อารักขา (unprotected): จิตที่ปราศจากการป้องกันย่อมเป็นอันตรายอย่างยิ่ง
• ไม่ได้สำรวม (unrestrained): จิตที่ไม่ได้รับการควบคุมให้เหมาะสมย่อมก่อให้เกิดผลเสียมากมาย

ในทางกลับกัน พระพุทธองค์ก็ทรงตรัสว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นสิ่งอื่นแม้อย่างหนึ่งที่เมื่อฝึกฝนดีแล้วจะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งเหมือนจิตเลย จิตที่ฝึกฝนดีแล้วย่อมเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง" และทรงขยายความในทำนองเดียวกันสำหรับจิตที่:

• รักษาดีแล้ว (guarded): จิตที่ได้รับการดูแลคุ้มครองย่อมนำมาซึ่งคุณประโยชน์มหาศาล
• อารักขาดีแล้ว (protected): จิตที่ได้รับการป้องกันย่อมปลอดภัยและเป็นประโยชน์อย่างยิ่ง
• สำรวมดีแล้ว (restrained): จิตที่ได้รับการควบคุมอย่างเหมาะสมย่อมก่อให้เกิดผลดีอย่างมากมาย

เพื่อเน้นย้ำถึงความสำคัญสูงสุดของการดูแลจิต พระพุทธองค์ยังทรงสรุปรวมอีกว่า ไม่มีสิ่งอื่นใดที่เมื่อไม่ได้ฝึกฝน ไม่ได้รักษา ไม่ได้อารักขา และไม่ได้สำรวม จะเป็นโทษอย่างยิ่งเท่าจิตเลย และในทางตรงกันข้าม ไม่มีสิ่งอื่นใดที่เมื่อฝึกฝนดีแล้ว รักษาดีแล้ว อารักขาดีแล้ว และสำรวมดีแล้ว จะเป็นประโยชน์อย่างยิ่งเท่าจิตเลย

พระสูตรเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า จิตคือปัจจัยสำคัญที่สุด ที่กำหนดทิศทางชีวิตและการกระทำของบุคคล การละเลยหรือไม่ดูแลจิต ย่อมนำมาซึ่งทุกข์และโทษ แต่การฝึกฝน อบรม รักษา และสำรวมจิตให้ดี ย่อมนำมาซึ่งความสุข ความสงบ และประโยชน์สูงสุด ทั้งต่อตนเองและผู้อื่น จึงถือเป็นคำสอนหลักที่เตือนให้พุทธศาสนิกชนใส่ใจในการพัฒนาจิตใจของตนอย่างต่อเนื่องและรอบด้าน