อธิกรณวรรค

อธิกรณวรรค (พระสูตร ๑๑-๒๐) ในพระไตรปิฎกเล่มที่ ๒๐ นำเสนอหลักธรรมสำคัญที่เกี่ยวข้องกับการปฏิบัติและการธำรงรักษาพระสัทธรรม โดยมีใจความหลักดังนี้

• พละ ๒ (อำนาจ)

พระพุทธเจ้าทรงแสดงอำนาจ ๒ อย่าง ได้แก่ กำลังคือการพิจารณา (ปฏิสังขานพละ) คือการใคร่ครวญถึงผลร้ายของกาย วจี มโนทุจริต เพื่อละเว้นความชั่ว และกำลังคือการเจริญ (ภาวนพละ) ซึ่งมีหลายนัย เช่น กำลังของผู้ศึกษา หรือการเจริญโพชฌงค์ ๗ และฌาน ๔ ล้วนนำไปสู่การละอกุศลและเจริญกุศล.

• ธรรมเทศนา ๒ (การแสดงธรรม)

พระตถาคตทรงแสดงธรรม ๒ อย่าง คือ โดยย่อและโดยพิสดาร เพื่อให้เหมาะสมกับผู้ฟัง.

• การระงับอธิกรณ์ ๒ (ข้อพิพาท)

ในการระงับอธิกรณ์ หากทั้งภิกษุผู้ผิดและผู้กล่าวหาต่างไม่พิจารณาตนเอง ย่อมนำไปสู่ความบาดหมาง แต่หากต่างฝ่ายต่างพิจารณาตนเองและยอมรับว่า "โทษนี้เป็นของเราคนเดียว" ย่อมระงับได้ด้วยดี นำมาซึ่งความปรองดอง.

• เหตุแห่งคติ ๒ (ภพภูมิ)

พระพุทธเจ้าตรัสถึงเหตุแห่งภพภูมิว่า การกระทำที่ไม่เป็นธรรม (อธรรมจริยา) ทางกาย วาจา ใจ คือการทำชั่วและไม่ทำดี ย่อมนำไปสู่ทุคติ ส่วนการกระทำที่เป็นธรรม (ธัมมจริยา) คือการทำดีและไม่ทำชั่ว ย่อมนำไปสู่สุคติ.

• โทษและอานิสงส์ (ผลของการกระทำ)

การไม่ทำกรรมชั่วทางกาย วาจา ใจ ย่อมนำมาซึ่งความไม่เดือดร้อนใจ คำสรรเสริญ ชื่อเสียงดี และสุคติ ส่วนการทำกรรมชั่วย่อมได้รับผลตรงกันข้าม ได้แก่ ความเดือดร้อนใจ คำติเตียน และทุคติ.

• การละอกุศลและเจริญกุศล

พระพุทธเจ้าทรงยืนยันว่า เป็นไปได้ที่จะละอกุศลและเจริญกุศล การละอกุศลนำมาซึ่งประโยชน์สุข ส่วนการเจริญกุศลก็เช่นกัน.

• ความเสื่อมและความดำรงอยู่แห่งพระสัทธรรม

พระสัทธรรมจะเสื่อมไปเมื่อมีการจัดลำดับถ้อยคำคลาดเคลื่อนและตีความหมายผิด แต่จะดำรงอยู่ได้เมื่อมีการจัดลำดับถ้อยคำถูกต้องและตีความหมายถูกต้อง.