อาตัปปกรณียสูตร

อาตัปปกรณียสูตร (AN 3.49) หรือที่รู้จักกันในชื่อ "พระสูตรว่าด้วยสิ่งที่ควรเร่งทำ" เป็นพระสูตรสำคัญที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงแก่เหล่าภิกษุ โดยเน้นย้ำถึงสถานการณ์ 3 ประการที่พึงมีความเพียรหรือความกระตือรือร้นอย่างแรงกล้า ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของการปฏิบัติธรรมเพื่อบรรลุถึงความสิ้นสุดแห่งทุกข์

สถานการณ์ทั้งสามประการนี้ได้แก่:

• ความเพียรเพื่อยับยั้งและละอกุศลธรรม: ประการแรก ภิกษุควรมีความเพียรอย่างไม่ย่อท้อในการป้องกันไม่ให้บาปอกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นได้เกิดขึ้นในจิตใจ และมีความเพียรในการกำจัดหรือละบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้หมดสิ้นไป นี่คือการเฝ้าระวังรักษาจิตไม่ให้แปดเปื้อนด้วยกิเลสและอวิชชา เป็นรากฐานสำคัญของการชำระจิตให้บริสุทธิ์
• ความเพียรเพื่อสร้างและบำเพ็ญกุศลธรรม: ประการที่สอง ภิกษุควรมีความเพียรอย่างสม่ำเสมอในการสร้าง บำเพ็ญ และเจริญกุศลธรรมทั้งหลายที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้น และมีความเพียรในการรักษากุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วให้ตั้งมั่นดำรงอยู่และเจริญงอกงามยิ่งขึ้นไป นี่คือการพัฒนาคุณธรรม ความดีงาม ปัญญา และสติในตนอย่างต่อเนื่องไม่หยุดยั้ง เพื่อให้เกิดความเข้มแข็งทางจิตวิญญาณ
• ความเพียรเพื่ออดทนต่อทุกขเวทนาทางกาย: ประการที่สาม ภิกษุควรมีความเพียรในการอดทนและเผชิญหน้ากับทุกขเวทนาทางกายที่อาจเกิดขึ้น ไม่ว่าจะเป็นความเจ็บปวดที่แหลมคม รุนแรง เผ็ดร้อน ไม่น่าพอใจ ไม่พึงปรารถนา หรือแม้แต่เป็นอันตรายถึงชีวิต การอดทนต่อเวทนาเหล่านี้โดยไม่แสดงความทุกข์ร้อนหรือความท้อแท้ เป็นการแสดงถึงพลังจิตที่มั่นคงและสติที่ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวต่อสภาพธรรมภายนอกและภายใน

พระพุทธองค์ทรงสรุปว่า ภิกษุผู้ที่สามารถบำเพ็ญความเพียรในสถานการณ์ทั้งสามนี้ได้อย่างแท้จริง คือผู้ที่ได้ชื่อว่ามีความเพียร มีสติสัมปชัญญะ และมีความไม่ประมาท อันเป็นคุณสมบัติสำคัญที่จะนำไปสู่การทำที่สุดแห่งทุกข์ได้อย่างถูกต้องสมควรและบรรลุเป้าหมายสูงสุดในพระธรรมวินัย