อัตตหิตสูตร

ในอัตตหิตสูตร (An4.98) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงจำแนกบุคคลในโลกออกเป็น 4 ประเภท โดยใช้เกณฑ์การพิจารณาจาก "การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน" และ "การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น" ซึ่งถือเป็นหลักการสำคัญในการวัดระดับการพัฒนาทางจิตและการดำรงตนอยู่ในสังคมอย่างมีคุณธรรมและเป้าหมายที่ชัดเจน

พระองค์ได้แบ่งบุคคลทั้ง 4 ประเภทไว้ดังนี้:

• ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเท่านั้น: คือผู้ที่มุ่งเน้นการพัฒนาตนเอง การแสวงหาความรู้ หรือการฝึกฝนตนเองให้ก้าวหน้า แต่ยังขาดการเอื้อเฟื้อหรือแบ่งปันประโยชน์นั้นแก่ผู้อื่น
• ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นเท่านั้น: คือผู้ที่มุ่งเน้นการช่วยเหลือผู้อื่นหรืออุทิศตนเพื่อสังคม แต่กลับละเลยการพัฒนาตนเอง หรือขาดการดูแลจิตใจและสติปัญญาของตนให้สมบูรณ์
• ผู้ปฏิบัติที่ไม่เป็นประโยชน์ต่อทั้งตนเองและผู้อื่น: คือผู้ที่ดำเนินชีวิตโดยไร้เป้าหมาย ไม่ได้ขัดเกลาตนเองให้ดีขึ้น และไม่ได้สร้างคุณประโยชน์ใดๆ แก่สังคมรอบข้าง
• ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ทั้งตนเองและผู้อื่น: คือผู้ที่สมบูรณ์พร้อมด้วยการพัฒนาตนเองอย่างสม่ำเสมอ พร้อมทั้งนำความรู้ ความสามารถ และคุณธรรมที่มีนั้นมาเกื้อกูลและสร้างประโยชน์ให้แก่ผู้อื่นไปพร้อมกัน

คำสอนหลักของพระสูตรนี้มิได้เพียงแค่จำแนกประเภทบุคคล แต่เป็นการชี้ชวนให้พุทธศาสนิกชนสำรวจตนเอง เพื่อก้าวไปสู่จุดมุ่งหมายสูงสุดคือการเป็นบุคคลประเภทที่ 4 ซึ่งเป็นผู้ที่เกื้อกูลทั้งต่อตนเอง (การพึ่งพาตนเองได้ในทางธรรม) และผู้อื่น (การมีเมตตาและเสียสละ) ซึ่งถือเป็นวิถีแห่งการดำเนินชีวิตที่สมดุลและนำไปสู่ความสงบสุขทั้งในระดับบุคคลและระดับสังคมอย่างแท้จริง