สังโยชนสูตร

พระสูตรนี้ (สังโยชนสูตร) ได้จำแนกบุคคลในโลกออกเป็น 4 ประเภท ตามระดับการละสังโยชน์ (เครื่องผูกมัดสัตว์ไว้ในวัฏสงสาร) โดยแบ่งตามการละเครื่องผูกมัด 3 ส่วนหลัก ได้แก่ สังโยชน์เบื้องต่ำ (โอรัมภาคิยสังโยชน์), สังโยชน์ที่นำไปสู่ภพใหม่, และ สังโยชน์ที่นำไปสู่ความต่อเนื่องแห่งภพ ซึ่งแสดงถึงความก้าวหน้าในระดับอริยบุคคล ดังนี้

• ประเภทที่ 1: พระสกทาคามี (ผู้ที่ยังไม่ได้ละสังโยชน์ทั้ง 3 ส่วน)
• ประเภทที่ 2: พระอนาคามีผู้ทวนกระแสสู่ชั้นอกนิษฐา (ละสังโยชน์เบื้องต่ำได้ แต่ยังไม่ละสังโยชน์ที่เหลือ)
• ประเภทที่ 3: พระอนาคามีผู้ปรินิพพานในระหว่างอายุ หรือช่วงต่อของชีวิต (ละสังโยชน์เบื้องต่ำและสังโยชน์ที่นำไปสู่ภพใหม่ได้แล้ว)
• ประเภทที่ 4: พระอรหันต์ (ผู้ละสังโยชน์ได้ครบทั้ง 3 ส่วนอย่างสิ้นเชิง)

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นถึง ความละเอียดของกิเลส ที่ผูกมัดจิตใจสัตว์ให้เวียนว่ายตายเกิด แม้ผู้ที่เป็นพระอนาคามีจะสามารถละสังโยชน์เบื้องต่ำ (กามราคะและปฏิฆะ) ได้แล้ว แต่ยังคงมีสังโยชน์ที่ละเอียดกว่านั้นที่คอยดึงรั้งไว้ในภพภูมิที่สูงขึ้น การจะบรรลุเป็น พระอรหันต์ ผู้เป็นอิสระจากเครื่องผูกมัดทั้งปวง จึงจำเป็นต้องอาศัยการปฏิบัติเพื่อขจัดสังโยชน์ที่เหลืออยู่นั้นให้หมดไป พระสูตรนี้จึงเป็นเสมือนแผนผังที่ช่วยให้พุทธศาสนิกชนเข้าใจถึงลำดับขั้นของการบรรลุธรรมและเป้าหมายสูงสุดในพระพุทธศาสนาคือการสิ้นกิเลสโดยสิ้นเชิง