ทุติยกาลสูตร

ทุติยกาลสูตร (พระสูตรว่าด้วยกาลเวลาที่เหมาะสมเป็นครั้งที่สอง) ได้แสดงหลักธรรมอันเป็นหนทางแห่งความหลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวง โดยพระพุทธองค์ทรงเปรียบเทียบการปฏิบัติธรรมเหมือนกับปรากฏการณ์ธรรมชาติที่ส่งผลต่อเนื่องกันจนกลายเป็นมหาสมุทร หากภิกษุหรือผู้ปฏิบัติธรรมหมั่นฝึกฝนและทำซ้ำใน "กาลเวลาที่เหมาะสม" ทั้ง 4 ประการนี้อยู่เสมอ ก็ย่อมนำไปสู่การสิ้นอาสวะกิเลสได้อย่างเป็นลำดับขั้นตอน

หลักธรรมสำคัญ 4 ประการที่ควรปฏิบัติมีดังนี้:

• กาลแห่งการฟังธรรม (ธัมมัสสวนะ): ช่วงเวลาที่เปิดใจรับฟังคำสอนเพื่อสร้างปัญญาให้เกิดขึ้น
• กาลแห่งการสนทนาธรรม (ธัมมสากัจฉะ): ช่วงเวลาที่แลกเปลี่ยนความรู้และไต่ถามข้อสงสัยเพื่อความกระจ่างในธรรม
• กาลแห่งสมถะ (สมถะ): ช่วงเวลาแห่งการฝึกสมาธิเพื่อให้จิตใจสงบ ตั้งมั่น และมีความผ่อนคลาย
• กาลแห่งวิปัสสนา (วิปัสสนา): ช่วงเวลาแห่งการใช้ปัญญาพิจารณาหยั่งรู้ความจริงของสังขาร

พระพุทธองค์ทรงอุปมาว่า เมื่อฝนตกลงบนยอดเขาอย่างหนัก น้ำจะไหลจากที่สูงลงสู่ที่ต่ำ จากลำห้วยสู่หนองน้ำ จากหนองน้ำสู่บึง จากบึงสู่แม่น้ำ และสุดท้ายไหลรวมลงสู่ มหาสมุทร ฉันใด การบำเพ็ญเพียรในกาลเวลาทั้ง 4 ประการนี้ก็ฉันนั้น หากทำอย่างต่อเนื่องและสม่ำเสมอ ย่อมเปรียบเสมือนกระแสน้ำที่สะสมตัวจนเต็มเปี่ยม นำพาผู้ปฏิบัติไปสู่ความบริสุทธิ์และการบรรลุธรรมอันเป็นจุดหมายปลายทาง คือการสิ้นไปแห่งกิเลสโดยสิ้นเชิง