อสุภสูตร

ใน อสุภสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมว่าด้วย "ปฏิปทา 4" หรือแนวทางการปฏิบัติเพื่อความหลุดพ้นจากกิเลส ซึ่งจำแนกตามความยากง่ายในการปฏิบัติและความรวดเร็วในการบรรลุธรรม โดยปัจจัยสำคัญที่แบ่งความแตกต่างนี้คือ "อินทรีย์ 5" (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) ว่ามีความแก่กล้าหรืออ่อนกำลังเพียงใด

ปฏิปทาทั้ง 4 ประการ ประกอบด้วย:

• ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติลำบากและบรรลุช้า): เป็นการปฏิบัติโดยเน้นวิปัสสนา เช่น การพิจารณาอสุภะ ความน่าเกลียดของอาหาร ความไม่น่ายินดีในโลก ความไม่เที่ยงของสังขาร และมรณสติ แต่ผู้ปฏิบัติยังมีอินทรีย์ 5 อ่อน ทำให้การละกิเลสเป็นไปอย่างล่าช้า
• ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบากแต่บรรลุเร็ว): เน้นการเจริญวิปัสสนาในหลักธรรมชุดเดียวกับข้างต้น แต่ผู้ปฏิบัติมีอินทรีย์ 5 แก่กล้า จึงทำให้ละกิเลสและบรรลุธรรมได้โดยเร็ว
• สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสบายแต่บรรลุช้า): คือผู้ที่เข้าถึง ฌาน 4 (รูปฌาน) ได้โดยสะดวก แต่มีอินทรีย์ 5 อ่อน ทำให้การพิจารณาเพื่อทำลายกิเลสให้สิ้นไปในปัจจุบันเป็นไปอย่างช้าๆ
• สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติสบายและบรรลุเร็ว): คือผู้ที่สามารถเข้าถึงฌาน 4 ได้ และมีอินทรีย์ 5 ที่แก่กล้า ทำให้สามารถใช้ความสงบจากฌานเป็นฐานในการบรรลุธรรมได้อย่างรวดเร็ว

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า แม้วิธีการปฏิบัติจะแตกต่างกัน ทั้งโดยการใช้การพิจารณาอสุภะ (วิปัสสนา) หรือการทำสมาธิ (สมถะ) แต่ความสำเร็จในการบรรลุธรรมนั้นขึ้นอยู่กับความสมดุลและความแก่กล้าของ อินทรีย์ 5 ซึ่งเป็นเครื่องมือสำคัญในการกำจัดกิเลสให้สิ้นไป นอกจากนี้ ผู้ปฏิบัติยังต้องอาศัย พละ 5 ของเสขบุคคล (ศรัทธา, หิริ, โอตตัปปะ, วิริยะ, ปัญญา) เป็นฐานรองรับในการฝึกฝนตนเองอยู่เสมอ