อสุภสูตร

ใน อสุภสูตร (อังคุตตรนิกาย จตุกนิบาต) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงแนวทางการปฏิบัติเพื่อบรรลุธรรม 4 ประการ ซึ่งจำแนกตามความยากง่ายของวิธีการและความเร็วในการบรรลุผล โดยมีพื้นฐานสำคัญที่เหมือนกันคือการอาศัย พละ 5 ของเสขบุคคล ได้แก่ ศรัทธา หิริ โอตตัปปะ วิริยะ และปัญญา เป็นฐานในการพัฒนา

แนวทางการปฏิบัติทั้ง 4 ประการ ประกอบด้วย:

• ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติลำบากและรู้ได้ช้า): ใช้การพิจารณาอสุภกรรมฐาน ความเป็นปฏิกูลในอาหาร ความไม่น่าปรารถนาในโลก ความไม่เที่ยงของสังขาร และมรณสติ แต่เนื่องจากอินทรีย์ 5 (ศรัทธา วิริยะ สติ สมาธิ ปัญญา) ยังไม่แก่กล้า จึงบรรลุธรรมได้ช้า
• ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบากแต่รู้ได้เร็ว): ใช้กรรมฐานกองเดียวกัน แต่มีอินทรีย์ 5 ที่แก่กล้าและมั่นคง ทำให้สามารถบรรลุธรรมได้โดยรวดเร็ว
• สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวกแต่รู้ได้ช้า): เป็นการปฏิบัติที่อาศัยการเข้าถึง ฌานสมาบัติเป็นพื้นฐาน แต่เนื่องจากอินทรีย์ 5 ยังอ่อนกำลัง จึงทำให้การสิ้นกิเลสเป็นไปอย่างล่าช้า
• สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติสะดวกและรู้ได้เร็ว): เป็นการเข้าถึงฌานสมาบัติ ร่วมกับการมีอินทรีย์ 5 ที่แก่กล้าและแข็งแกร่ง ส่งผลให้บรรลุความสิ้นไปแห่งอาสวะกิเลสได้อย่างฉับพลัน

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการชี้ให้เห็นว่า แม้วิธีการเริ่มต้น (สมถะหรือวิปัสสนา) จะแตกต่างกัน แต่ความสำเร็จที่แท้จริงขึ้นอยู่กับ ความแก่กล้าของอินทรีย์ 5 เป็นสำคัญ ผู้ปฏิบัติจึงควรหมั่นสร้างสมพละและพัฒนาอินทรีย์ให้สมดุลเพื่อเข้าถึงมรรคผลนิพพานตามความเหมาะสมของจริตตน