ทุติยขมสูตร

ใน ทุติยขมสูตร พระพุทธเจ้าทรงแสดงแนวทางการปฏิบัติของบรรพชิตโดยแบ่งออกเป็น 4 ลักษณะ เพื่อให้ผู้ปฏิบัติได้เข้าใจถึงการพัฒนาตนเองจากสภาวะที่อ่อนแอไปสู่ความสมบูรณ์แห่งจิตใจ ดังนี้:

• ความประพฤติแบบไม่อดทน (Impatient practice): คือสภาวะของผู้ที่ขาดความอดกลั้น ไม่สามารถทนต่อความยากลำบากทางกาย เช่น หนาว ร้อน หิว กระหาย หรือการรบกวนจากแมลงและสภาพอากาศ รวมถึงไม่สามารถทนต่อคำด่าว่ากระทบกระทั่งหรือความเจ็บปวดรุนแรงทางร่างกายได้
• ความประพฤติแบบอดทน (Patient practice): คือการฝึกฝนตนเองให้เป็นผู้มีความอดกลั้นอย่างแท้จริง สามารถเผชิญกับสภาวะบีบคั้นทั้งทางกายและทางวาจาโดยไม่หวั่นไหว ถือเป็นคุณธรรมพื้นฐานของการบำเพ็ญเพียร
• ความประพฤติแบบการฝึกฝน (Taming practice): คือการสำรวมอินทรีย์ทั้ง 6 ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ เมื่อรับรู้สิ่งเร้าผ่านช่องทางเหล่านี้ ผู้ปฏิบัติจะรู้จักการสำรวม ไม่ปล่อยให้จิตใจหลงใหลไปตามลักษณะรายละเอียดของสิ่งที่รับรู้ เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดกิเลสคือความโลภหรือความไม่พอใจครอบงำจิตใจ
• ความประพฤติแบบการสงบระงับ (Calming practice): คือการมีสติรู้เท่าทันจิตใจ ไม่ยินยอมให้ความคิดที่เป็นอกุศล ได้แก่ ความกำหนัด (Sensual), ความพยาบาท (Malicious), และความเบียดเบียน (Cruel) เกิดขึ้นหรือดำรงอยู่ เมื่อพบอกุศลวิตกเกิดขึ้น ผู้ปฏิบัติจะรีบละทิ้ง กำจัด และทำให้สงบระงับไปโดยสิ้นเชิง

สรุปได้ว่า พระสูตรนี้สอนให้ผู้ปฏิบัติเริ่มจากการอดทนต่อสภาวะแวดล้อมที่มากระทบ จากนั้นจึงยกระดับด้วยการสำรวมอินทรีย์เพื่อไม่ให้จิตหวั่นไหวไปตามสิ่งเร้า และปิดท้ายด้วยการละอกุศลในจิตใจเพื่อเข้าสู่ความสงบเย็นอย่างแท้จริง ซึ่งเป็นวิถีทางที่นำไปสู่การขัดเกลาจิตใจให้บริสุทธิ์และพร้อมสำหรับการบรรลุธรรมชั้นสูงต่อไป