นิพพานสูตร

เนื้อหาในนิพพานสูตร (AN 4.179) เป็นบทสนทนาระหว่างพระสารีบุตรเถระและพระอานนทเถระ เกี่ยวกับเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้สัตว์โลกบรรลุถึงความดับทุกข์หรือนิพพานในปัจจุบันชาติ โดยพระสารีบุตรได้ชี้ให้เห็นว่า หัวใจสำคัญอยู่ที่การมีความเข้าใจใน"สัญญา" (ความจำได้หมายรู้) อย่างถูกต้องตามความเป็นจริง ว่าสิ่งใดเป็นตัวการที่ทำให้สถานการณ์เลวร้ายลง หรือสิ่งใดที่เกื้อกูลต่อการบรรลุธรรม

สาเหตุที่สัตว์โลกบางส่วนยังไม่สามารถบรรลุถึงความดับทุกข์ได้ในปัจจุบันชาติ เป็นเพราะขาดความเข้าใจในกระบวนการทำงานของจิตที่เกี่ยวข้องกับสัญญา 4 ประการ ซึ่งหากจำแนกตามหลักการที่พระสารีบุตรได้กล่าวไว้ สามารถแบ่งหมวดหมู่ความเข้าใจในสัญญาได้ดังนี้:

• สัญญาที่เป็นไปเพื่อความเสื่อม (ทำให้แย่ลง): คือการรู้เท่าไม่ถึงการณ์ในความยึดติด ทำให้กิเลสเพิ่มพูน
• สัญญาที่เป็นไปเพื่อความดำรงอยู่ (ทำให้คงที่): คือการรักษาภาวะทางจิตไว้เพียงแค่ความสงบชั่วคราวแต่ยังไม่หลุดพ้น
• สัญญาที่เป็นไปเพื่อความวิเศษ (ความแตกต่าง): คือการก้าวข้ามผ่านสัญญาแบบธรรมดา ไปสู่การเห็นแจ้งในสภาวะที่สูงขึ้น
• สัญญาที่เป็นไปเพื่อการชำแรกกิเลส (การบรรลุธรรม): คือการทำความเข้าใจอย่างถ่องแท้จนสามารถทำลายอนุสัยกิเลสให้สิ้นไปได้

สรุปได้ว่า ผู้ที่จะสามารถเข้าถึงความดับทุกข์หรือนิพพานได้ในปัจจุบันชาตินั้น ต้องเป็นผู้ที่มีปัญญาเข้าใจอย่างแจ่มแจ้งในสัญญาเหล่านั้น หากบุคคลใดสามารถแยกแยะและเลือกใช้สัญญาที่นำไปสู่การชำแรกกิเลสได้ ผู้นั้นย่อมมีโอกาสบรรลุถึงความเต็มเปี่ยมแห่งวิมุตติหลุดพ้นได้จริงในชาตินี้ ดังนั้น การพัฒนาความรู้ตัวและปัญญาในการกำหนดรู้ "สัญญา" จึงเป็นหนทางสายตรงในการกำจัดความทุกข์ทั้งปวงตามหลักพุทธธรรม