อัชฌัตติกายตนสูตร

อัชฌัตติกายตนสูตร (SN 56.14) ซึ่งอยู่ในสังยุตตนิกาย หมวดสัจจสังยุต เป็นพระสูตรที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงหลักธรรมเกี่ยวกับอริยสัจสี่ โดยเน้นย้ำที่องค์ธรรมของทุกขอริยสัจ

ในพระสูตรนี้ พระพุทธองค์ได้ตรัสกับภิกษุทั้งหลายว่า อริยสัจสี่ประการ ได้แก่ ทุกขอริยสัจ ทุกขสมุทัยอริยสัจ ทุกขนิโรธอริยสัจ และทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในการอธิบายถึงทุกขอริยสัจ พระพุทธเจ้าทรงชี้ว่า อายตนะภายในทั้ง ๖ ประการนั้นแหละคือทุกขอริยสัจ

อายตนะภายในทั้ง ๖ ประการที่ทรงกล่าวถึง ได้แก่ ตา (จักขุ) หู (โสตะ) จมูก (ฆานะ) ลิ้น (ชิวหา) กาย และใจ (มโน) การที่ทรงชี้ว่าอายตนะภายในเหล่านี้เป็นทุกข์นั้น หมายถึง ภาวะที่ไม่อาจตั้งอยู่ได้ตลอดไป มีความแปรปรวน เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง (อนิจจัง) และไม่อยู่ในอำนาจบังคับบัญชา (อนัตตา) เมื่อเรายึดถือในสิ่งเหล่านี้ด้วยตัณหาและอุปาทาน จึงเกิดทุกข์ขึ้น

ดังนั้น สาระสำคัญของอัชฌัตติกายตนสูตร คือการให้ทำความเข้าใจและกำหนดรู้ว่า อายตนะภายในทั้งหกนี้เป็นส่วนหนึ่งของทุกข์ การรู้เท่าทันและเข้าใจธรรมชาติที่แท้จริงของอายตนะเหล่านี้ว่าเป็นสิ่งไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และเป็นอนัตตา จะนำไปสู่การคลายความกำหนัดยินดี การละวาง และการหลุดพ้นจากกองทุกข์ทั้งปวง ซึ่งเป็นหนทางสู่ความสิ้นสุดแห่งวัฏสงสาร.