อังคิกสูตร

ในพระสูตรนี้ พระพุทธเจ้าทรงแสดงวิธีการพัฒนา อริยสัมมาสมาธิที่มีองค์ 5 (Pañcaṅgika-ariyasamādhi) เพื่อให้ภิกษุใช้เป็นฐานในการน้อมจิตไปสู่การรู้แจ้งในธรรมทั้งปวง โดยเปรียบเทียบการแผ่ซ่านของปีติและสุขในแต่ละฌานเสมือนการนวดก้อนแป้งด้วยน้ำ การพุของน้ำในสระ หรือการแช่ตัวของดอกบัว ซึ่งเน้นความสมบูรณ์พร้อมของสมาธิที่ครอบคลุมไปทั่วร่างกายและจิตใจ

องค์ประกอบของสมาธิทั้ง 5 ประการ ประกอบด้วย:

• ฌานที่ 1: ประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ และสุข อันเกิดจากวิเวก เป็นสมาธิที่ชุ่มฉ่ำด้วยความสงัด
• ฌานที่ 2: เกิดจากความสงบแห่งวิตกและวิจาร มีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิ มีความผ่องใสแห่งใจ
• ฌานที่ 3: มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยกายอันปราศจากปีติ
• ฌานที่ 4: มีใจบริสุทธิ์ผุดผ่องด้วยอุเบกขาและสติ ปราศจากความทุกข์และความสุข
• ปัจจเวกขณนิมิต: คือการกำหนดจดจำและพิจารณาสมาธินั้นๆ ด้วยปัญญา เปรียบเสมือนผู้ยืนมองผู้ที่นั่งอยู่

เมื่อภิกษุเจริญอริยสัมมาสมาธินี้จนเชี่ยวชาญ จิตจะมีความพร้อมและอ่อนโยนดุจภาชนะที่เต็มเปี่ยมหรือรถที่ฝึกดีแล้ว สามารถน้อมจิตไปเพื่อการรู้แจ้งในสิ่งที่ควรแจ้งได้ทั้งหมด รวมถึงการบรรลุ อภิญญา 6 ได้แก่ ฤทธิ์ทางใจ, ทิพยโสต (หูทิพย์), เจโตปริยญาณ (รู้ใจผู้อื่น), ปุพเพนิวาสานุสติญาณ (ระลึกชาติ), ทิพยจักขุ (ตาทิพย์) และที่สำคัญที่สุดคือ อาสวักขยญาณ คือการรู้แจ้งในความสิ้นไปแห่งกิเลสทั้งปวงด้วยตนเองในปัจจุบันชาติ