สมาธิสูตร

พระสูตรนี้ (สมาธิสูตร AN 5.27) ได้แสดงหลักธรรมว่าด้วยการเจริญ “สมาธิชนิดไม่มีขอบเขต” (Appamāṇa-samādhi) ที่มาพร้อมด้วยสติและความตื่นตัว โดยพระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุหมั่นฝึกฝนสมาธิในรูปแบบนี้ ซึ่งเมื่อปฏิบัติได้อย่างถูกต้องและสมบูรณ์แล้ว จะทำให้เกิด “ญาณ” หรือความรู้แจ้งเฉพาะตนขึ้นมา 5 ประการ อันเป็นเครื่องยืนยันถึงความก้าวหน้าและความเป็นไปของสมาธินั้นๆ

ความรู้ 5 ประการที่เกิดขึ้นจากการเจริญสมาธิชนิดไร้ขอบเขต มีดังนี้:

• ความรู้ในสุขเวทนา: รู้ชัดว่าสมาธินี้เป็นสุขทั้งในปัจจุบันและส่งผลเป็นสุขในอนาคต
• ความรู้ในความประณีต: รู้ชัดว่าสมาธินี้เป็นสมาธิของพระอริยเจ้า ไม่ใช่สมาธิทางโลกหรืออิงอาศัยกามคุณ
• ความรู้ในความบริสุทธิ์: รู้ชัดว่าสมาธินี้เป็นสมาธิที่คนพาลหรือผู้ที่ยังมีกิเลสหนาไม่สามารถเจริญให้เกิดขึ้นได้
• ความรู้ในความเป็นธรรมชาติตามจริง: รู้ชัดว่าสมาธินี้มีความสงบ ประณีต รำงับ และตั้งมั่นเป็นหนึ่งเดียว โดยไม่ต้องอาศัยการกดข่มด้วยแรงบังคับ (ไม่ต้องใช้ความพยายามในการกดจิตไว้)
• ความรู้ในความชำนาญ: รู้ชัดว่าตนสามารถเข้าและออกจากสมาธินี้ได้อย่างมีสติทุกเมื่อที่ต้องการ

สรุปใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือ การย้ำเตือนให้ผู้ปฏิบัติธรรมมุ่งเน้นการทำสมาธิที่ไม่จำกัดขอบเขต ซึ่งตั้งอยู่บนฐานของ “สติ” และ “ความตื่นตัว” (ความไม่ประมาท) สมาธิในลักษณะนี้ไม่ใช่การฝืนหรือการกดข่ม แต่เป็นสภาวะที่จิตสงบตั้งมั่นอย่างเป็นธรรมชาติ ส่งผลให้เกิดความรู้แจ้งที่เป็นปัจจัยส่วนตน ซึ่งเป็นเครื่องวัดความบริสุทธิ์และคุณภาพของสมาธินั้นว่าเป็นไปเพื่อความหลุดพ้นอย่างแท้จริง