ปฐมเจโตวิมุตติผลสูตร

พระสูตรนี้แสดงถึงธรรมที่เป็นเหตุแห่งการบรรลุ เจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นทางใจ) และ ปัญญาวิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญา) โดยพระพุทธองค์ทรงสอนให้ภิกษุเจริญภาวนาธรรม 5 ประการ เพื่อเป็นฐานในการขจัดกิเลสให้สิ้นไป ได้แก่:

• อสุภสัญญา: การพิจารณาความไม่งามของร่างกาย
• อาหาเร ปฏิกูลสัญญา: การพิจารณาความปฏิกูลในอาหาร
• สัพพโลเก อนภิรตสัญญา: การพิจารณาความไม่น่าเพลิดเพลินในโลกทั้งปวง
• สัพพสังขาเรสุ อนิจจสัญญา: การพิจารณาความไม่เที่ยงของสังขารทั้งปวง
• มรณสัญญา: การดำรงความตระหนักถึงความตายไว้ในใจ

เมื่อเจริญธรรมทั้ง 5 ประการนี้จนบริบูรณ์ ผู้ปฏิบัติจะถือเป็นอริยบุคคลผู้มีจิตหลุดพ้น ซึ่งพระสูตรได้เปรียบเปรยสถานะนี้ไว้ด้วยการกระทำเชิงสัญลักษณ์ในการกำจัดกิเลสอย่างเด็ดขาด ได้แก่ การถอนลิ่มสลัก (คือการละอวิชชา), การถมคู (คือการละสังสารวัฏ/การเวียนว่ายตายเกิด), การถอนเสาเขื่อน (คือการละตัณหา), การเป็นผู้ไม่มีเครื่องกั้น (คือการละสังโยชน์เบื้องต่ำ 5 ประการ) และการเป็นผู้ลดธง ปลงภาระ และปราศจากกิเลส (คือการละมานะหรือความถือตัวว่า "ฉันเป็น")

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นย้ำว่า การปฏิบัติธรรมด้วยการเพ่งพินิจความจริงของชีวิตและสังขารตามความเป็นจริง จะส่งผลให้กิเลสถูกตัดรากถอนโคนประดุจต้นตาลที่ถูกตัดยอดจนไม่สามารถงอกขึ้นมาใหม่ได้อีก นำไปสู่สภาวะที่เป็นอิสระอย่างแท้จริงและสิ้นสุดการเวียนว่ายตายเกิดในที่สุด