ทุติยเจโตวิมุตติผลสูตร

ทุติยเจโตวิมุตติผลสูตร (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงแสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยมุ่งเน้นถึงวิธีการปฏิบัติเพื่อให้บรรลุถึงเจโตวิมุตติ (ความหลุดพ้นทางใจ) และปัญญาวิมุตติ (ความหลุดพ้นด้วยปัญญา) ซึ่งเป็นจุดหมายสูงสุดในทางพุทธศาสนา โดยพระองค์ทรงระบุว่ามีธรรม 5 ประการที่เมื่อภิกษุเจริญและทำให้มากแล้ว ย่อมส่งผลให้เกิดความหลุดพ้นดังกล่าว

หัวข้อธรรม 5 ประการที่นำไปสู่ความหลุดพ้น ได้แก่:

• อนิจจสัญญา: การกำหนดหมายความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวง
• ทุกขสัญญาในอนิจจสัญญา: การกำหนดหมายความเป็นทุกข์ในสิ่งที่ไม่มีความเที่ยง
• อนัตตสัญญาในทุกขสัญญา: การกำหนดหมายความเป็นอนัตตา (ไม่ใช่ตัวตน) ในสิ่งที่ทนอยู่ได้ยาก
• ปหานสัญญา: การกำหนดหมายความละคลายออกจากกิเลสและอุปาทาน
• วิราคสัญญา: การกำหนดหมายความคลายกำหนัดในกามคุณทั้งหลาย

เมื่อภิกษุเจริญธรรมทั้ง 5 ประการนี้จนบริบูรณ์แล้ว ย่อมได้รับผลคือความหลุดพ้นทางใจและปัญญา ผู้ที่บรรลุถึงสถานะนี้เปรียบเสมือนบุคคลผู้มีคุณลักษณะพิเศษ ได้แก่ ผู้ถอนลิ่มสลัก (กิเลสเครื่องกั้น), ผู้ขุดคู (โมหะที่ขวางกั้น), ผู้ถอนเสาเขื่อน (อวิชชา), ผู้ไม่มีเครื่องผูกมัด, และเป็นพระอริยบุคคลผู้ปลดธงลงแล้ว คือหมดภาระแห่งกิเลส ไม่มีความเร่าร้อน และมีความเป็นอิสระอย่างแท้จริง การสรุปธรรมะในพระสูตรนี้จึงเน้นย้ำถึงการใช้ "สัญญา" หรือการกำหนดรู้ในไตรลักษณ์และภาวะแห่งการปล่อยวาง เพื่อนำพาจิตไปสู่ความพ้นทุกข์โดยเด็ดขาดนั่นเอง