ปัจฉาสมณสูตร

ปัจฉาสมณสูตร (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต) เป็นพระสูตรที่พระพุทธองค์ทรงสอนภิกษุถึงหลักเกณฑ์ในการเลือก "พระติดตาม" หรือ "ภิกษุผู้เดินตามหลัง" ซึ่งมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการดำเนินชีวิตและการปฏิบัติสมณธรรมของพระภิกษุ โดยพระองค์ได้เปรียบเทียบคุณสมบัติระหว่างภิกษุที่ไม่ควรเลือกเป็นเพื่อนร่วมทาง และภิกษุที่ควรคบหาเป็นเพื่อนร่วมทางไว้เป็นข้อๆ ดังนี้

ภิกษุที่ไม่ควรรับไว้เป็นเพื่อนติดตาม มีลักษณะดังนี้:

• มีระยะห่างในการเดินที่ไม่เหมาะสม (เดินห่างเกินไปหรือใกล้เกินไป)
• ไม่ช่วยถือบาตรเมื่อบาตรเต็ม
• ไม่ตักเตือนเมื่อมีการพูดจาที่หมิ่นเหม่ต่อการละเมิดพระวินัย
• ขัดจังหวะขณะที่ผู้อื่นกำลังพูด
• ขาดสติปัญญา เป็นคนเขลาและงมงาย

ในทางกลับกัน ภิกษุที่ควรรับไว้เป็นเพื่อนติดตาม ต้องประกอบด้วยคุณสมบัติ 5 ประการ คือ:

• รักษาระยะห่างในการเดินได้อย่างเหมาะสม
• รู้จักหน้าที่ในการช่วยถือบาตรเมื่อบาตรเต็ม
• เป็นกัลยาณมิตรที่คอยตักเตือนเมื่อวาจาเริ่มไม่เหมาะสมหรือหมิ่นเหม่ต่ออาบัติ
• มีความเคารพในกาลเทศะ ไม่พูดแทรกขณะผู้อื่นกำลังสนทนา
• เป็นผู้มีสติปัญญา ฉลาด และมีความเฉลียวฉลาดในการดำเนินชีวิต

หัวใจสำคัญของพระสูตรนี้ คือการเน้นย้ำถึงความสำคัญของ "กัลยาณมิตร" ในแวดวงบรรพชิต การมีเพื่อนร่วมทางที่ดีย่อมส่งเสริมให้การปฏิบัติธรรมเป็นไปอย่างราบรื่น ช่วยรักษาศีลและความประพฤติให้งดงาม รวมถึงยังแสดงให้เห็นถึงความใส่ใจในการสร้างสังคมสงฆ์ที่เอื้อเฟื้อต่อกัน โดยเฉพาะการใช้สติปัญญาและการสังเกตพฤติกรรมของผู้อื่นเพื่อนำมาปรับใช้ในการเลือกบุคคลที่ควรคบหา เพื่อให้ได้รับทั้งประโยชน์ทางกายภาพและประโยชน์ทางจิตวิญญาณควบคู่กันไป