สมาธิสูตร

พระสูตรนี้ (อังคุตตรนิกาย ปัญจกนิบาต 5.113) ว่าด้วยเรื่อง องค์ประกอบของการเข้าถึงสัมมาสมาธิ โดยพระพุทธองค์ทรงจำแนกเหตุปัจจัยที่เป็นอุปสรรคและเหตุปัจจัยที่ส่งเสริมการทำสมาธิให้สำเร็จไว้ด้วยหลักธรรม 5 ประการ ซึ่งเน้นย้ำถึงความสำคัญของการฝึกฝนตนเองในการเผชิญหน้ากับสิ่งเร้าทางประสาทสัมผัสทั้ง 5

ใจความสำคัญของพระสูตรนี้คือการเน้นเรื่อง "การอดทนอดกลั้น" (Indriya-samvara) ต่อสิ่งที่มากระทบผ่านอายตนะ ซึ่งเปรียบเสมือนด่านแรกที่สำคัญยิ่งก่อนจะเข้าสู่สมาธิระดับสูง โดยพระองค์ทรงสรุปคุณลักษณะของภิกษุไว้ดังนี้:

• เหตุที่ทำให้ไม่สามารถเข้าถึงสัมมาสมาธิได้: คือการขาดความอดทนต่อรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัส ทำให้จิตใจหวั่นไหว ปรุงแต่ง และขาดความมั่นคงจนไม่สามารถดำรงอยู่ในสมาธิได้
• เหตุที่ช่วยให้เข้าถึงสัมมาสมาธิได้: คือการมีความสามารถในการอดทนและควบคุมตนเองต่อรูป เสียง กลิ่น รส และสัมผัสได้อย่างเท่าทัน ไม่ยินดีหรือยินร้ายจนเสียหลัก ทำให้จิตใจมีความสงบ พร้อมที่จะเข้าสู่และคงอยู่ในภาวะแห่งสัมมาสมาธิ

คำสอนหลักของพระสูตรนี้มุ่งเน้นที่การพัฒนา อินทรียสังวร หรือการสำรวมในประสาทสัมผัสทั้ง 5 การมีจิตที่หนักแน่นและไม่หวั่นไหวต่อสิ่งเร้าภายนอกถือเป็นเงื่อนไขสำคัญ (Prerequisite) ที่ขาดไม่ได้สำหรับผู้ที่ต้องการฝึกฝนจิตให้ถึงพร้อมด้วยความตั้งมั่นแห่งสมาธิ หากผู้ปฏิบัติยังไม่สามารถวางใจให้เป็นกลางต่อสิ่งเร้าได้ ย่อมยากที่จะเข้าถึงภาวะแห่งจิตที่บริสุทธิ์และสงบนิ่งอย่างแท้จริงได้